Калоніі беларусаў ёсць і ў еўрапейскіх краінах — Вялікабрытаніі, Францыі, Чэхіі, Германіі, праўда, тут яны не вельмі шматлікія. Аднак тут сканцэнтравалася ў асноўным палітычная эміграцыя, інтэлігенцыя беларускага замежжа, якая выказвае вялікую актыўнасць у грамадска-палітычнай, культурнай і навуковай сферах. Гісторыя Беларусі сведчыць аб шырокіх сувязях яе насельніцтва з іншымі краінамі Еўропы. Падставай таму былі не толькі суседства ці геаграфічная блізкасць, але галоўным чынам эканамічныя, рэлігійныя, навуковыя, культурныя альбо палітычныя інтарэсы яе жыхароў.

На паўстагоддзя раней, у 1650 г. у Амстэрдаме выйшла ў свет кніга шляхціча-ліцвіна Казіміра Семяновіча пад назвай «Вялікае мастацтва артылерыі». Яна была напісана на латыні і пераведзена на ўсе галоўныя еўрапейскія мовы. Дзесяцігоддзямі кніга служыла падручнікам для ваенных і стваральнікаў ваеннай зброі многіх краін. Цікава, што ў раздзеле «Де Rocketis» («Аб ракеце») ен упершыню ў гісторыі абгрунтоўвае прынцып пабудовы і палету многаступенчатай ракеты.

Немалую ролю ў міграцыйных працэсах адыгрывалі канфесійныя праблемы значнай часткі беларускага насельніцтва. Вядома, што ў XVII–XVIII стст. найбольшае распаўсюджанне на беларускіх землях атрымала уніяцтва. Аднак у 1830 г. царскія ўлады афіцыйна забаранілі уніяцкую царкву. Гэтая акалічнасць, а таксама негатыўныя адносіны да каталіцтва наогул выклікалі масавую эміграцыю ў заходнія краіны з канца XIX ст. беларусаў-католікаў з Віленскай і Гродзенскай губерняў.

1. Францыя

Тысяча ўдзельнікаў тайных таварыстваў патрыятычнай моладзі ў Літве і Беларусі — філаматаў і філарэтаў, нацыянальна-вызваленчых пастанняў 1794, 1830–1831, 1863–1864 гадоў былі сасланы на катаргу, на пасяленні, у арыштанскія роты і г.д. У той жа час многія патрыёты знайшлі сабе паратунак на Захадзе, у тым ліку ў Францыі.

Так, Ігнат Дамейка з-за праследаванняў царскіх улад за ўдзел у таварыстве філаматаў у Віленскім універсітэце вымушаны быў эміграваць у Францыю. У Парыжы ён скончыў Вышэйшую горную школу. Пазней стаў сусветна вядомым вучоным у галіне мінералогіі і хіміі, ганаровым грамадзянінам Чылі.

Адным з кіраўнікоў паўстання 1863–1864 гг. быў Зыгмунт Мінейка. І ён, пасля таго як быў прыгавораны да катаргі на Нерчанскіх рудніках, апынуўся ў Францыі, дзе ў 1868 г. скончыў Акадэмію генеральнага штаба. За навуковыя заслугі З.Мінейку было прысвоена званне ганаровага грамадзяніна Грэцыі.

Нашчадкам беларускага эмігранта быў вядомы французскі паэт Гіём Апалінэр (1880–1918)

Многія з беларусаў уцякалі за мяжу разам з палякамі і там аказваліся ў польскім асяроддзі. Частка іх залічвала сябе ў палякі. Аднак большасць, каб адрознівацца ад палякаў, называла сябе ліцвінамі, або літоўскай шляхтай. З гэтай мэтай яны стваралі свае арганізацыі. Да таго часу належыць дзейнасць літоўскага таварыства ў Парыжы.

Выехалі ў Францыю многія з тых, хто паверыў Напалеону I аб аднаўленні ВКЛ і па гэтай прычыне аказаўся на баку французскай арміі. Некаторыя з іх апынуліся ў Гаіці, на Вест-Індскай выспе, дзе па загаду каланіяльных улад Францыі самі ўдзельнічалі ў падаўленні нацыянальна-вызваленчага руху.

Францыя была вядома нават у найбольш глухіх вёсачках Беларусі як адна з краін Антанты, што перамагла ў вайне Германію. Вядома было і тое, што ў ходзе зацятых баёў Францыя панесла вялікія чалавечыя страты і ў той час з перамогай набыла багатыя прыроднымі рэсурсамі землі, хаця і разбураныя ў выніку вайны, прыдбала навыя калоніі. Эмігрантаў з розных краін Еўропы вабілі высокія тэмпы эканамічнага росту краіны, развіцце прамысловасці, транспарту, будаўніцтва, сельскай гаспадаркі. Усё гэта патрабавала мноства рабочых рук, а значыцца абяцала працу і заробкі.

Да таго ж Францыя з’яўляецца ў асноўным каталіцкай дзяржавай. З гэтай акалічнасцю звязаны пераезд сюды жыхароў еўрапейскіх краін каталіцкага веравызнання. У ліку 3,5 мільёна імігрантаў Францыі міжваеннага перыяду было каля 35 тыс. беларусаў-католікаў. Па прыкладу іншых імігрантаў беларусы цягнуліся да арганізаванага жыцця. Напачатку яны стварылі ў Эльзасе і Латарынгіі некалькі гурткоў і арганізацый, якія мелі галоўным чынам сяброўска-сямейны характар. Два гады (1927–1929) працаваў такі гурток у Біянкуры. Ён налічваў каля 50 беларусаў-імігрантаў. Гурток быў арганізаваны работнікам фабрыкі Рэно Сарокай.

Пачаткам самастойнага арганізаванага руху беларускай працоўнай эміграцыі можна лічыць снежань 1930 г., калі па ініцыятыве двух маладых інжынераў-будаўнікоў, выпускнікоў Карлавага універсітэта, Міколы Абрамчыка і Лявона Рыдлеўскага была заснавана культурна-асветная арганізацыя беларускіх працаўнікоў пад назвай «Хаўрус». Намаганнямі кіраўнікоў «Хаўрус» набыў юрыдычны статус і права на адкрыццё сваіх аддзяленняў па ўсёй краіне. Ідэя стварэння агульнафранцузскай арганізацыі знайшла вялікую падтрымку сярод імігрантаў-беларусаў. За першыя 8 месяцаў дзейнасці Генеральнай рады «Хаўруса» было створана і афіцыйна зацверджана 5 філіяў арганізацыі. Аднак пасля двух гадоў «Хаўрус» спыніў сваю дзейнасць па той прычыне, што яго кіраўнікі не атрымалі дазволу на пражыванне ў краіне.

У 1935 г. пасля таго, як Міколе Абрамчыку, пазнейшаму прэзідэнту рады БНР, удалося пераехаць на пастаяннае месца жыхарства ў Францыю, дзейнасць «Хаўруса» была адроджана. Яго кіраўніцтва пачало выдаваць на літографе «Бюлетэнь арганізацыі». У ім падавалася хроніка беларускага жыцця на Бацькаўшчыне, друкаваліся творы беларускіх пісьменнікаў, Пры «Хаўрусе» была адчынена бібліятэка-чытальня на 50 месцаў, арганізаваны штотыднёвыя курсы па падрыхтоўцы спецыялістаў для беларускай вёскі. З 1938 г. пачала выходзіць газета «Рэха», орган беларускай працоўнай эміграцыі. Друкавалася як кірыліцай, так і лацініцай, каб ахапіць пабольш чытачоў з ліку тых, хто навучаўся ў польскіх школах. На жаль, быў вельмі абмежаваны карэспандэнцкі актыў газеты. У большасці сваёй беларускія імігранты не валодалі беларускай літаратурнай мовай ці ўвогуле былі непісьменнымі. Тым не меньш, яны праяўлялі высокую актыўнасць у арганізацыі беларускага нацыянальнага жыцця на чужыне, шчырае імкненне да авалодання беларускай культурнай спадчынай.

У снежні 1938 г. у Парыжы была створана арганізацыя беларускіх жанчын — Беларуская жаночая грамада імя Алаізы Пашкевіч (Цёткі). Арганізацыя мела культурна-асветніцкі характар. Беларусы супольна адзначалі беларускія нацыянальныя святы, праводзілі літаратурныя вечарыны, ладзілі мастацкую самадзейнасць.

Больш-менш арганізаванае імігранцкае жыццё беларусаў у Францыі перапыніла Другая сусветная вайна. У 1939 г. упершыню ў французскую армію былі прызваны імігранты. У адпаведнасці з новым законам Францыі супраць Германіі ваявалі больш 6 тыс. беларусаў, а пасля акупацыі краіны нямецкімі войскамі — у шэрагах руху Супраціўлення.

У пасляваенныя гады была адроджана дзейнасць «Хаўруса». Праўда, зараз ён мае назву «Беларускі хаўрус». Вакол яго гуртуецца галоўным чынам паваенная беларуская эміграцыя. Працяглы час старшынёй савета арганізацыі з'яўляўся прафесар вышэйшай школы анатоміі і марфалогіі Міхась Наумовіч.

Зараз на змену старэйшым імігрантам з Беларусі прыходзяць іх нашчадкі. Праўда, апошніх не вельмі многа: пераважная большасць беларусаў паступова асімілюецца ў французскую нацыю. Аднак есць маладыя людзі, якія праяўляюць вялікую зацікаўленасць гісторыяй і лёсам сваіх продкаў, праяўляюць рашучасць і настойлівасць дзеля таго, каб беларуская справа ў Францыі не заглохла.

Да іх можна аднесці, напрыклад, Вірджынію Шыманец і Аляксандру Гужон. Абедзве яны маюць беларускія карані. Аляксандра Гужон скончыла факультэт палітычных навук Сарбонскага універсітэта, спецыялізавалася ў Інстытуце палітычных даследаванняў па беларускай праблематыцы. На працягу шасці гадоў А.Гужон перыядычна прыязджала ў Беларусь, дзе працавала ў архівах, бібліятэках, брала інтэрв'ю ў лідэраў розных партый і рухаў, гутарыла з вядомымі беларускімі вучонымі, літаратарамі, грамадскімі дзеячамі. І, зразумела, наведвала радзіму свайго дзядулі Васіля пад Слуцкам, дзе да 2001 года амаль да стогадовага ўзросту дажыла яе прабабуля Ефрасіння.

За час правядзення даследавання палітычных працэсаў на Беларусі А.Гужон атрымлівала дзяржаўную стыпендыю. Матэрыялы яе даследаванняў па Беларусі часта друкуюцца ў французскай прэсе. Разам з маладым французскім рэжысёрам Франкам Жуні яна падрыхтавала тэлефільм пра наступствы Чарнобыля ў Беларусі. Фільм быў паказаны па розных каналах французкага тэлебачання.

З Вірджыніяй Шыманец яна заснавала невялікі часопіс «Беларускія перспектывы», які ў значнай ступені арыентаваны на беларусаў, што пражываюць у Францыі, у прыватнасці, на маладых людзей з сем'яў, што маюць беларускае паходжанне. Выдаўцом часопіса з'яўляецца вядомы беларусазнавец Бруно Дрэўскі. Выходзіць часопіс паквартальна на французскай мове.

Вірджынія Шыманец нарадзілася ў Парыжы, у беларуска-французскай сям'і. Скончыла тэатральны інстытут у Сарбоне, абараніла доктарскую дысертацыю па гісторыі беларускага тэатра. У 1999 г. разам з тэатральным рэжысерам Бруно Бусагола яна паставіла спектакль па творы Святланы Алексіевіч «Чарнобыльская малітва». З гэтай работай французская тэатральная група гастралявала па ўсёй краіне. Зараз у Францыі звыш 20 рэжысеёраў звярнуліся да Чарнобыльскай тэматыкі. І гэта невыпадкова: у Францыі дзейнічае 60 атамных электрастанцый, таму пачуццё пагрозы існуе ва ўсім французскім грамадстве.

Паступова рэдакцыйная група часопіса «Беларускія перспектывы» ператварылася ў аднайменную арганізацыю беларуска-французкай моладзі, на ліку якой многа цікавых спраў. Арганізацыя прымала самы актыўны ўдзел у стварэнні Франка-беларускага таварыства, у правядзенні ў 1996 і 2001 гадах Дзён беларускай культуры ў Парыжы. «Беларускія перспектывы» наладжваюць сувязі з асяродкамі беларусаў у розных краінах свету.

У адрозненне ад прадстаўнікоў старэйшага пакалення заходняй беларускай эміграцыі, моладзь менш за ўсё хвалюе нацыянальная ідэя. Для большасці яе галоўны клопат — заробкі і добрае ўладкаванне ў жыцці. Нам падаецца, што адна з галоўных прычын такога становішча — адсутнасць папярэдняга сістэмнага нацыянальна-патрыятычнага выхавання моладзі на радзіме.

2. Англія

Адносна новым месцам пасялення беларускай эміграцыі з'яўляецца Вялікабрытанія. Сусветным цэнтрам інтэлігенцыі беларускай дыяспары з'яўляецца Лондан, дзе функцыянуе Асацыяцыя беларусаў Англіі. Яна стварыла тут «Беларускі цэнтр» з буйной бібліятэкай. Работа гэтай бібліятэкі па свайму значэнню выходзіць за бібліятэчныя рамкі. Яна з'яўляецца навуковым, выдавецкім і культурным цэнтрам.

Даволі шматлікімі назіраліся пераезды беларусаў у Англію ў пасляваенныя гады. Гэта была ў большасці сваёй палітычная эміграцыя, якая не ўспрымала савецкі лад жыцця. Нямала было сярод эмігрантаў і калабрацыяністаў, хто баяўся праследаванняў з боку савецкіх улад. Засталася ў Вялікабрытаніі і частка беларусаў з ліку жаўнераў польскай арміі, якія ў 1939–1942 годах знаходзіліся ў савецкіх турмах. У адпаведнасці з дамоўленнасцю савецкага кіраўніцтва і эмігранцкага урада Польшчы былыя польскія вайскоўцы ў 1942 г. пакінулі Савецкі Саюз і ўліліся ў другі Польскі корпус пад камандаваннем генерала Усевалада Андэрса. Корпус знаходзіўся ў складзе брытанскай арміі. На падставе польскага эмігранцкага архіва ў Лондане супрацоўнік Беларускага інстытута навукі і мастацтва (Нью-Йорк, ЗША) Віктар Сянкевіч падлічыў, што ў брытанскім войску служыла не менш 30 тыс. беларусаў. З іх больш за 1700 загінула на заходніх франтах, у тым ліку ў бітвах пад Арнгаймам (верасень 1944 г., Галандыя) і Монта-Касіна (май 1944 г., Італія). Монтэ-Касіна — старадаўні кляштар-замак з глыбока эшаланаванай нямецкай абаронай, размешчаны на непрыступнай скале пры дарозе ў Рым, на працягу паўгода па чарзе спрабавалі захапіць яго амерыканскія, англійскія, новазеландскія і канадскія часці, але беспаспяхова. Толькі дзякуючы мужнасці і адвазе ваяроў корпуса Андэрса, асабліва Пятай крэсавай пяхотнай дывізіі, большасць якой складалі беларусы, Монтэ-Касіна быў штурмам узяты. У ваколіцах замка было пахавана 259 беларусаў.

У першыя пасляваенныя гады паўсюдна ўзнікалі беларускія арганізацыі. Напачатку беларускае жыццё віравала амаль ва ўсіх буйных гарадах Брытаніі. У Брэдфордзе і Манчэстэры актыўна дзейнічалі беларускія клубы.

Аднак зараз у асяроддзі беларускай дыяспары назіраецца даволі трывожная сітуацыя. Па прычыне зніжэння актыўнасці прадстаўнікоў беларускай дыяспары і цікавасці да яе з боку ангельскай грамадскасці былі прададзены беларускія дамы ў згаданых гарадах. Пакуль трымаюцца беларускія асяродкі ў сталіцы Англіі. У паўночным Лондане, у раёне Фінглі, знаходзяцца некалькі будынкаў, якія належаць беларускім арганізацыям. Тут ёсць бібліятэка — славутая Скарынаўка, царква, студэнцкі дом. Як заўважыў беларускі пісьменнік з Польшчы Спартак Яновіч, — «Лонданская Скарынаўка — акно беларускай культуры на захадзе». Бібліятэка мае найвялікшую калекцыю беларускіх кніг, часопісаў, рукапісаў, архіўных і музейных беларускіх збораў за мяжой былога СССР. Яна займае 8 пакояў двухпавярховага будынка, дзе размешчана звыш 40 тыс. тамоў кніг і камплектаў газет і часопісаў па беларускай тэматыцы. Самыя раннія адносяцца да XV ст., шмат з такіх няма нават на самой Беларусі. Жамчужына калекцыі — фрагмент першай кнігі «Царства», выдадзенай у Празе Ф. Скарынай. Набыў яе на аукцыёне ў Монтэ-Карла дырэктар бібліятэкі Аляксандр Надсан. Ён жа на аукцыёне «Крысці» купіў ў 2001 г. пяць кніг Скарыны, якія пазней у Празе былі пераплецены ў адзін том з драўлянай вокладкай, абцягнутай валовай скурай.

Згодна са Статутам, «бібліятэка з'яўляецца ўласнасцю ўсіх беларусаў». Пры бібліятэцы існуе музей, які ўтрымлівае старадрукі, мапы, нумізматыку, філатэлію, рамёствы, выяўленчае мастацтва, рукапісы, мастацкія і этнаграфічныя вырабы розных часоў — усё, што датычыць Беларусі і беларускай дыяспары.

Работа Скарынаўкі па свайму значэнню выходзіць далёка за бібліятэчныя рамкі. Яна з'яўляецца навуковым, выдавецкім і культурным цэнтрам. Кіраўніцтва бібліятэкі выдае «Часопіс беларускіх даследаванняў», арганізоўвае навуковыя семінары і канферэнцыі.

У суседнім з бібліятэкай будынку месціцца Беларускі рэлігійна-культурны цэнтр, дзе адбываюцца практычна ўсе мерапрыемствы беларускіх арганізацый. Напрыклад, у 2001 г. тут праходзіла арганізаваная Скарынаўскай бібліятэкай канферэнцыя на тэму «Роля беларускай дыяспары ў захаванні і развіцці беларускай культуры». Матэрыялы канферэнцыі былі выдадзены ў Беларусі ў 2004 г.

Паводле афіцыйных звестак, у Вялікабрытаніі налічваецца 20 тыс. беларусаў, паводле ацэнкі саміх дзеячаў эміграцыі (айцец Аляксандр Надсан) — толькі 5 тыс. беларусаў

Адна са старэйшых і найбольш уплывовых беларускіх арганізацый Брытаніі — «Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі» (ЗБВБ) — створана ў 1947 г. Зараз налічвае 50 сяброў. Узначальвае арганізацыю Алена Міхалюк. Асноўнымі мэтамі сваёй дзейнасці беларусы Англіі лічаць захаванне беларускай культуры і беларускіх традыцый у замежжы, наладжванне сяброўскіх сувязяў паміж беларусамі на эміграцыі. ЗБВБ выказвае жаданне супрацоўнічаць з беларускімі арганізацыямі на Радзіме і ва ўсім свеце па накірунках: абмен інфармацыяй, ажыццяўленне культурных і гуманітарных праектаў. Згуртаванне беларусаў ладзіць вечарыны з удзелам знакамітых людзей з Беларусі. Мова зносін у арганізацыі — беларуская.

Галоўнай мэтай Англа-беларускага тааврыства — пашырэнне ведаў пра Беларусь і развіццё супрацоўніцтва беларускай эміграцыі з брытанскімі арганізацыямі, навуковымі ўстановамі, даследчыкамі і г.д. Некалькі разоў на год Згуртаванне арганізуе лекцыі і вечарыны, святкаванне Калядаў (у снежні) і Купалля (у чэрвені). Мова таварыства — ангельская.

Важнейшы накірунак дзейнасці Згуртавання беларусаў Вялікай Брытаніі, Англа-беларускага таварыства, бібліятэкі імя Ф.Скарыны ў Лондане — пашырэнне ведаў пра Беларусь у англамоўным свеце. Такая патрэба асабліва ўзмацнілася пасля чарнобыльскай трагедыі. З гэтай мэтай у 1989 г. ў Лондане быў арганізаваны Беларускі камітэт дапамогі ахвярам радыяцыі — Belarusian Radiation Relief Appeal. У склад камітэта ўвайшлі сябры ЗБВБ і Англа-беларускага таварыства, у тым ліку — беларусіст Джым Дзынглі, ранейшы старшыня Згуртавання беларусаў у Вялікай Брытаніі Ян Міхалюк, паэтка і перакладчыца Вера Рыч. Старшынёй камітэта быў абраны айцец Аляксандр Надсан. Камітэт меў сваіх прадстаўнікоў у ЗША (айцец Язэп Сіру, Чыкага), Канадзе (Раіса Жук-Грышкевіч), у Аўстраліі (Міхась Лужынскі) і Францыі (Міхась Наумовіч).

Адной з галоўных форм дзейнасці камітэта сталі набыццё і дастаўка лекавых сродкаў, арганізацыя непасрэднай сувязі са шпіталямі і кіраўніцтвам пацярпелых ад чарнобыльскай аварыі рэгіёнаў. Арганізацыю перавозкі дабрачынных грузаў, а таксама фінансаванне выдаткаў на паліва, страхаванне і эксплуатацыю аўтамабіляў узяў на сябе айцец А. Надсан.

У першыя гады дзейнасці камітэта выдаткі на набыццё лекавых сродкаў склалі амаль 22 тыс. фунтаў стэрлінгаў. Толькі ў 1992–1993 гг. у Беларусь было накіравана 8 канвоеў з дабрачыннай дапамогай, перш за ўсё лекамі супраць лейкозных захворванняў, антыбіётыкамі, вітамінамі, лекарскімі прыладамі.

У 1993 г. на сёмыя ўгодкі чарнобыльскай катастрофы па ініцыятыве Аляксандра Надсана ў Мінску была створана новая дабрачынная арганізацыя Дзіцячы фонд духоўнага і культурнага адраджэння «Сакавік». З таго часу пачалося плённае супрацоўніцтва бібліятэкі імя Ф. Скарыны ў Лондане, Беларускага камітэта дапамогі ахвярам радыяцыі і фонда «Сакавік».

Скарынаўская бібліятэка арганізавала сустрэчу супрацоўнікаў фонда «Сакавік» з ірландскай дабрачыннай арганізацыяй. Такім чынам быў пакладзены пачатак плённаму супрацоўніцтву ў гуманітарный сферы з ірландскімі партнёрамі. Ірландскія арганізацыі апякаюць дзіцячыя ўстановы (будаўніцтва, рамонт, гуманітарная дапамога, аздараўленне дзяцей-інвалідаў). У 2000–2001 гг. фонд «Сакавік» атрымаў толькі ад Барэнскага чарнобыльскага праекта 25 гуманітарных грузаў коштам больш за 130 тыс. долараў ЗША.

У рэлігійным жыцці ангельскіх беларусаў галоўную ролю адыгрываюць Беларуская царква святых Пятра і Паўла грэка-каталіцкай канфесіі (заснавана ў 1947 г. айцом А.Надсанам), Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква Жыровіцкай божай маці (заснавана ў 1950 г., кіраўнік айцец Ян Абабурка, мае 2 прыходы), Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква Святога Мікалая (заснавана ў 1951 г., кіраўнік айцец М. Іскрыцкі). У ангельскай царкве служыць беларускі праваслаўны прыход святой Ефрасінні Полацкай (заснаваны ў 1963 г., узначальвае айцец А. Сідаровіч).

У Лондане набажэнствы па-беларуску адбываюцца штодзённа ў капліцы святых апосталаў Пятра і Паўла. Царква аб'ядноўвае 30 прыхаджан і ўтрымліваецца Беларускай каталіцкай місіяй. Беларуская каталіцкая місія Візантыйскага абраду ў Лондане была створана ў 1947 г. для душпастырскай дзейнасці беларусаў, якія апынуліся ў Вялікабрытаніі пасля Другой сусветнай вайны. Місія пераўтварылася не толькі ў асяродак рэлігійнага жыцця, але і ў беларускі культурны цэнтр.

На працягу дзесяцігоддзяў беларусы збіраюцца ў місіі на дні нацыянальных святаў, ладзяць лекцыі, навуковыя і літаратурныя канферэнцыі, выдаюць беларускія кнігі і газеты.

Культурна-асветніцкае жыццё беларусаў Англіі віруе ў асноўным ў Лондане вакол Беларускай суботняй школы, бібліятэкі і музея імя Ф. Скарыны. Ангельска-беларускае таварыства выдае ў Лондане з 1965 г. «Беларускую хроніку», а з 2000 у дадатак яшчэ і «Беларускі бюлетэнь навінаў».

Беларуская школа працуе ў памяшканні Беларускай каталіцкай місіі ў Лондане. Клопаты аб яе арганізацыі ўзяло на сябе Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі. З 2001 г. у Лондане існуе нефармальная беларуская дзіцячая школка, якую ўзначальвае Караліна Мацкевіч. Дзеці ад трох да дзесяці гадоў з сям'яў, дзе хаця б адзін з бацькоў паходзіць з Беларусі, збіраюцца раз на месяц па суботах, каб удзельнічаць у гульнях, слухаць беларускую мову, вучыцца размаўляць па-беларуску. Школку падтрымліваюць Каталіцкая місія і Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі.

Такім чынам, сучасная беларуская дыяспара ў Вялікабрытаніі, сканцэнтраваная пераважна ў Лондане, працягвае традыцыі, сфарміраваныя яшчэ паваеннай хваляй эміграцыі. У той жа час, менавіта зараз адбываецца працэс змены пакаленняў эмігрантаў. Паступова адыходзяць з жыцця старэйшыя людзі. Апошняя хваля эмігрантаў з Беларусі не дэманструе той прыхільнасці да нацыянальнага жыцця за мяжой, бо ў адрозненне ад паваеннай хвалі, выкліканай палітычнымі падставамі, сучасныя эмігранты пакідаюць Беларусь галоўным чынам па эканамічных прычынах.

Разам з тым, беларусы Вялікабрытаніі аказваюць значную дапамогу сваёй Бацькаўшчыне праз гуманітарныя місіі, утрымліваюць славутую Скарынаўскую бібліятэку, вядуць на нацыянальнай глебе разнастайную культурна-асветніцкую працу.

3. Германія

Германія — параўнальна новае месца на карце сусветнай беларускай дыяспары, хаця традыцыі беларускай прысутнасці тут вельмі багатыя. Менавіта тут з'явілася першае ў гісторыі беларускае пасольства ў 1918 г., якое праіснавала да 1925 г. Тут у горадзе Брэслаў у свой час паўстаў першы ў свеце беларускі цэнтр прафесара Абіхта, які разам з маладым тады яшчэ ваеннапалонным расійскай арміі Янкам Станкевічам распачаў беларусаведчую справу.

У ходзе Другой сусветнай вайны на Захадзе, галоўным чынам у Германіі, склалася самая вялікая ў гісторыі беларускай эміграцыі палітычная плынь. Пры набліжэнні Савецкай Арміі за мяжу выехалі тыя, хто баяўся вяртання сталінскага рэжыму: дзесяткі тысяч беларусаў, у асноўным сялян — патэнцыяльных «кулакоў» з Заходняй Беларусі; арганізацыі, установы, вайсковыя фарміраванні, створаныя на акупіраванай немцамі тэрыторыі, — Беларуская цэнтральная рада, Галоўны штаб Саюза беларускай моладзі, Сабор епіскапаў Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы, атрады Беларускай краёвай абароны, атрады дапаможнай паліцыі. Туда ж памкнулася беларуская інтэлігенцыя, якая працавала ў гады вайны ў цывільнай адміністрацыі, адукацыйнай сістэме, культурна-асветных арганізацыях. Гэтая плынь у асноўным была палітычнай — антыбальшавіцкай, апазіцыйнай савецкай уладзе. У аснове эміграцыі ляжалі наступныя прычыны. Па-першае, разуменне бесперспектыўнасці беларускай нацыянальнай працы для беларускай інтэлігенцыі. Падставай для гэтага служылі неабгрунтаваныя масавыя рэпрэсіі нацыянальнай інтэлегенцыі, а затым практычна ўсіх слаёў грамадства. Па-другое, боязь раскулачвання для сялян, якія пазбеглі яго ў перыяд з 17 верасня 1939 г. да 22 чэрвеня 1941 г. Па-трэцяе, неабходнасць ратавання свайго жыцця, калі тэрыторыю Беларусі пакідалі не толькі тыя, хто непасрэдна супрацоўнічаў з нямецкімі акупацыйнымі ўладамі, але і тыя, хто працаваў у культурна-асветніцкіх і школьных установах. Перасцярогай для многіх служылі адносіны савецкай улады да ваеннапалонных, якіх агулам юрыдычна лічылі здраднікамі.

Першапачаткова паваенныя беларускія эмігранты сканцэнтраваліся ў Германіі і Аўстрыі. Паводле адных крыніц, тут іх налічвалася 400–500 тыс., так лічыць Юры Туронак у кнізе «Беларусь пад нямецкай акупацыяй» (Мн., 1993). Паводле дадзеных БЦР, іх налічвалася больш за 1 млн. чалавек.

Беларускія эмігранты размяркоўваліся ў Германіі ў лагерах для перамешчаных асоб, якіх абазначалі абрэвіятурай ДП (ці «Ды-Пі»). ДП знаходзіліся ва ўсіх зонах Заходняй Германіі — англійскай, французскай і амерыканскай. Напачатку існавала каля дваццаці беларускіх лагераў. Яны функцыянавалі як «дзяржава ў дзяржаве». На іх не пашыралася юрысдыкцыя нямецкіх уладаў, а акупацыйная сіла саюзнікаў і адміністрацыя ІНРРА (адміністрацыя Аб'яднаных Нацый для дапамогі і рэалібітацыі — з 09.11.1943) ажыццяўлялі толькі фармальны нагляд. Звычайна лагеры мелі самакіраванне са сваёй адміністрацыяй, сацыяльнымі і культурнымі ўстановамі.

Вялікія беларускія лагеры былі заснаваны ў Рэгенсбургу (восень 1945 г.), дзе існавала беларуская пачатковая школа, скаўтынг, друк і ад снежня 1945 г. — беларуская гімназія; Міхельсдорфе (ліпень 1946 г.), дзе працавалі дзіцячы садок, пачатковая школа і гімназія імя Янкі Купалы; Ватэнштэце, дзе таксама працавалі дзіцячы садок, пачатковая школа і гімназія. Беларусы стараліся ўладкаваць сваё жыццё так, каб яно нагадвала жыцце на Радзіме. Свой лагер яны называлі беларускай вёскай, каля баракаў засявалі агароды, многія сем'і заводзілі хатнюю жывелу.

У Германіі адбыўся падзел беларускай эміграцыі паводле тэрміналагічнага, рэлігійнага і палітычнага прынцыпаў. Адразу пасля заснавання лагераў для перамешчаных асоб (ДП) іх насельнікі сталі дзяліцца на прыхільнікаў БЦР і БНР. Групоўку БНР узначаліў Мікола Абрамчык, які атрымаў у 1943 г. у Празе ад Васіля Захаркі паўнамоцтвы прэзідэнта і старшыні урада БНР. 28 снежня 1947 г. была афіцыйна адноўлена рада БНР; прыняты Статут, дзе палітычнай задачай абвяшчалася «здзяйсненне волі беларускага народа, што выказана ў Акце 25 сакавіка 1918 года». Спачатку прадстаўнікі розных груповак спрабавалі каардынаваць сваю дзейнасць, але раскол усё ж такі існаваў. Ён быў перанесены і ў краіны сталага пражывання беларусаў, дзе прыхільнікі БНР і БЦР стварылі асобыя палітычныя, грамадскія, рэлігійныя, культурныя і выдавецкія арганізацыі і ўстановы. Своеасаблівы драматызм сітуацыі быў у тым, што дзве палітычныя групы ў эміграцыі мелі, па сутнасці, адну палітычную мэту — незалежную Беларусь.

Захоўваючы надзею на нацыянальнае адраджэнне, беларускія эмігранты ў Германіі наладжвалі культурнае і рэлігійнае жыццё. У 1947 г. пачаў дзейнічаць Ватыканскі беларускі эміграцыйны камітэт. Некаторыя святары ў эміграцыі займаліся літаратурнай, мастацкай творчасцю. Напрыклад, Язэп Германавіч і Леў Гарошка многа зрабілі для папулярызацыі беларускай культуры ў эміграцыі, для абуджэння і захавання сярод беларусаў нацыянальнай самасвядомасці.

Узнік і лагерны беларускі друк. У другой палове 1947 г. амерыканскія акупацыйныя ўлады выдалі ліцэнзію на друкаванне часопіса «Сакавік» і газеты «Бацькаўшчына». Выхад у свет газеты быў значным дасягненнем. Акрамя таго, што вакол яе аб’ядналіся выдатныя журналісцкія, навуковыя і літаратурныя сілы (Антон Адамовіч, Юрка Віцьбіч, Сымон Кабыш, Рыгор Крушына, Алесь Салавей, Янка Станкевіч і інш.), праз яе Захад атрымліваў інфармацыю пра Беларусь.

Выдатнай з'явай эмігранцкага жыцця ў Германіі было існаванне беларускіх школ і гімназій. Гімназія імя Янкі Купалы праіснавала 5 гадоў і вучыла моладзь у чатырох ДП-лагерах: Рэгенсбургу, Міхельсдорфе, Віндышбергердорфе і Розенгайме. Гімназіі былі цэнтрамі беларускага школьніцтва ў эміграцыі. Тут, акрамя іншага, ствараліся падручнікі для ўсіх беларускіх школ. Школы і гімназіі вялі таксама выхаваўчую работу: беларускі скаўтынг, спартыўныя заняткі, мастацкую самадзейнасць, літаратурныя гурткі.

Да канца 40-х гадоў беларускія эмігранты здолелі наладзіць грамадска-палітычнае і культурна-рэлігійнае жыццё ў складаных абставінах чужой і разбуранай краіны. Беларускія эмігранты змаглі нацыянальна самавызначыцца, не згубіцца сярод чужых і стварыць такія ўмовы для грамадска-культурнага жыцця, якія на той момант не існавалі на Бацькаўшчыне.

З 1946 г. пачалася паступовая рээміграцыя ўцекачоў з лагераў ДП у Германіі. Беларусы выяджалі ў большасці ў Англію, Аргенціну, Аўстралію, Бельгію, ЗША, Канаду, Францыю. Пераважна рээміграцыя скончылася ў 1951 г. Але значная частка эмігрантаў засталася ў Германіі. Гэта былі ў асноўным хворыя, інваліды, састарэлыя, шматдзетныя, яны мелі абмежаваныя магчымасці для эміграцыі і вялі паўгалоднае існаванне ў лагерах.

Цэнтр беларускай калоніі ў Германіі ўсталяваўся ў Мюнхене, дзе сканцэнтравалася тая частка беларускай эміграцыі, якая ў гады вайны супрацоўнічала з немцамі. Тут асела таксама частка былых ваеннапалонных. У гэтым асяроддзі доўгія гады культывіраваліся антысавецкія настроі. Актывісты Мюнхенскага цэнтра супрацоўнічалі з радыёстанцыяй «Свабодная Еўропа», удзельнічалі ў 50–70-я гады ў ідэалагічнай барацьбе паміж Захадам і Усходам. Натуральна, што і з савецкага боку да іх былі варожыя адносіны. Зараз эмацыянальная афарбоўка тых падзей істотна паблекла. Непасрэдных удзельнікаў вайны там засталося нямнога, гэта людзі ўжо досыць сталага ўзросту. Асноўную ж частку беларускай калоніі ў Германіі складаюць сёння дзеці і ўнукі ўдзельнікаў вайны. Натуральна, адрасаваць ім якія-небудзь палітычныя прэтэнзіі за мінулае іх бацькоў і дзядоў было б несправядліва. Таму зараз з гэтай калоніяй спрабуюць наладзіць адносіны беларускія творчыя саюзы, ЗБС «Бацькаўшчына», тым больш што там, у Мюнхене, назапашана нямала важных і цікавых дакументаў па гісторыі Беларусі і беларускай эміграцыі. Мясцовыя інтэлектуалы выдаюць іх у штогадовым часопісе, які называецца «Мюнхенскі беларускі зборнік».

Сёння ў Германіі жыве і працуе Юрка Сянькоўскі, шматгадовы кіраўнік беларускай рэдакцыі радыё «Свабода», акадэмік Барыс Кіт, бадай што самы вядомы вучоны беларускага замежжа, адзін з заснавальнікаў амерыканскай астранаўтыкі. У Мюнхене таксама працуюць мастак Зміцер Чайкоўскі, былы старшыня Беларуска-амерыканскага задзіночання, а зараз кіраўнік беларускай рэдакцыі радыё «Свабода» Вячка Станкевіч.

Доўгі час беларуская эміграцыя не мела сваёй арганізацыі. Ужо ў 90-я гады такая арганізацыя створана, яна носіць назву «Аб'яднанне беларусаў ў Нямеччыне». Але па-ранейшаму актыў беларускай грамадскасці гуртаваўся вакол беларускай рэдакцыі радыё «Свабода». Створаны таксама свой культурны асяродак: Беларускі аддзел у музеі горада Ляймена на захадзе Нямеччыны. Раней быў самастойны беларускі музей, які ўзнік у 1980 г. дзякуючы намаганням шчырага беларуса Юрыя Попкі. Пасля смерці Ю.Попкі ўсе сродкі, якія былі ў яго, былі накіраваны на дзейнасць новага беларускага асяродка. Навуковы кіраўнік Беларускага музея ў Ляймене — Мікола Іваноў, супрацоўнік радыё «Свабода». З яго актыўным удзелам быў выдадзены на пачатку 90-х гадоў так званы «Ляйменскі сшытак», збор навуковых твораў аб гісторыі і сучасным развіцці Беларусі. Разам з Міколам Івановым на ніве беларускай культуры актыўна працуюць журналіст Аляксандр Лукашук, айцец Кастусь Бандарук, які пераехаў у Германію з Беласточчыны, і іншыя.

Апошнія 15 гадоў беларуская дыяспара ў Германіі інтэнсіўна папаўняецца эмігрантамі з Рэспублікі Беларусь, якія выязджаюць на заробкі альбо на вучобу і застаюцца там надоўга. Па ацэнкам беларускіх навукоўцаў і дыпламатаў, іх колькасць налічвае дзясяткі тысяч чалавек. Буйных грамадскіх арганізацый яны яшчэ не стварылі, нацыянальна-культурнае жыццё не наладзілі, сувязі з Бацькаўшчынай падтрымліваюць у індывідуальным парадку.

Тут бачыцца непачаты край працы для дзяржаўных і грамадскіх устаноў Рэспублікі Беларусь. Тым больш што новая хваля эканамічнай эміграцыі ў Германію з Беларусі яшчэ доўжыцца і працягнецца пэўны адпаведны час у будучым.

4. Чэхія

Першымі беларусамі (ці, дакладней, жыхарамі з этнічных беларускіх тэрыторый) у Чэхіі, звесткі пра якіх пакінула гісторыя, былі студэнты, якія абралі для навучання Карлаў універсітэт амаль ад часу яго заснавання ў 1348 г. Гэты універсітэт атрымаў такую папулярнасць сярод выхадцаў з Вялікага княства Літоўскага, што ў 1397 г. пры Бэтляемскай капліцы быў закладзены Літоўскі калегіум, які апекаваўся студэнтамі з гэтых зямель.

Наступным адметным этапам беларускай прысутнасці ў Чэхіі з'явіўся час гусіцкіх войнаў. У 1421 г. гусіты на часлаўскім сойме прапанавалі вялікаму князю Вітаўту чэшскую карону. Аднак Вітаўт паслаў у Чэхію свайго пляменніка Жыгімонта Карыбута. У жніўні 1422 г. другі часлаўскі сойм перадаў Карыбуту чэшскі трон. Панаванне цягнулася нядоўга, ужо ў снежні таго ж года Вітаўт адклікаў назад свайго пляменніка. Важным фактам тых часоў з'яўляецца тое, што Карыбут прыйшоў у Чэхію не адзін, а з 5000-мі (па некаторых звестках і болей) велікакняжацкіх ваяроў. Як сведчаць паданні, ніхто з іх падчас гусіцкіх войнаў не загінуў, але ніхто і не вярнуўся дамоў. Ускоснае пацверджанне гэтаму можна знайсці ў табарскіх гаворках сярэднечэшскага дыялекту чэшскай мовы: толькі на кампактнай моўнай выспе вакол Табару (месца дзе і былі размешчаны карыбутавы ваяры) «в» пасля галосных пераходзіць у «ў». Гэта захавалася да сённяшняга дня — там гавораць «праўда», замест чэшскага «правда», «крэў» замест «крэв».

На пачатку XVI ст. у Прагу прыбывае Францыск Скарына, дзе і авалодвае майстэрствам кнігадрукавання. Не без натхнення чэшскай бібліяй 1475 г., Скарына друкуе 6 жніўня 1517 г. «Псалтыр» менавіта па-беларуску і становіцца першым усходнееўрапейскім кнігадрукаром. За наступныя два гады з-пад яго станка выходзіць яшчэ 22 тытулы кніг Бібліі. Гэтая высокая (на той час) тэхналогія ў 1522 г. паспяхова пераносіцца ў Вільню, а далей — на ўсю Беларусь. Каля 1535 г. Францыск Скарына вяртаецца ў Прагу, дзе працуе галоўным садоўнікам пры двары караля Фердынанда І Габсбурга да сваёй смерці ў 1552 годзе.

Скарыніяна на чэшскіх землях са смерцю першадрукара не перапыняецца. Яго сын Сiмяён працягвае бацькаву справу і доўгі час працуе садоўнікам у Йіндржыхавым Градцы ў найбагацейшых шляхецкага роду Чэхіі тых часоў Рожумбэркаў, якім належала амаль уся Паўднёвая Чэхія.

Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай беларусы і чэхі апынуліся па два бакі вельмі пільнай мяжы паміж Расійскай імперыяй і Аўстра-Венгрыяй. Гэты перадзел у Еўропе на доўгі час звузіў кантакты паміж нашымі народамі.

Новыя магчымасці прысутнасць беларусаў у Чэхіі здабывае з пачаткам Першай сусветнай вайны. Нехта патрапіў сюды як палонны, нехта як уцякач ад крывавага ліха. Чэхі ў сваю чаргу таксама добра пачалі ўяўляць, што беларусы, як і яны самі, былі доўгі час паняволеным народам у імперыі. Томаш Гарык Масарык падчас сваёй «расійскай» місіі, што мела за мэту стварэнне Чэхаславацкай легіі, наведаў і Беларусь, дзе вёў агітацыю сярод чэшскіх палонных. Абедзве краіны ў адзін год абвясцілі сваю незалежнасць, абедзве ўзаемна прызналі адзін аднаго як роўных на міжнароднай сцэне. Але Чэхіі пашчасціла больш. Таму зноў чэшскія землі сталі гасцінным месцам для беларусаў. У верасні 1921 г. у Празе адбылася Першая Усебеларуская канферэнцыя, на якой эмігранты абмяркоўвалі сучасны стан Беларусі, перспектывы дзяржаўнага будаўніцтва, Рыжскую дамову і Слуцкае паўстанне. У 1923 г. з Коўна ў Прагу пераязджае Урад БНР. Яшчэ раней, з 1919 г. ва універсітэтах пачалі з'яўляцца студэнты з Беларусі. Гэта не засталося без увагі чэхаславацкага ўраду і асабіста прэзідэнта Т. Г. Масарыка — былі заснаваны стыпендыі для студэнтаў, у 1927 г. былі адкрыты Беларускі навуковы кабінет і Беларускі замежны архіў, эмігрантам з Беларусі аказвалася дапамога і спрыянне. Каля 300 беларускіх студэнтаў (пераважна з Заходняй Беларусі, з БССР выехаць легальна было немагчыма) паспяхова прайшлі навучанне ў чэшскіх ўніверсітэтах. Трэба адзначыць, што студэнты тых часоў імкнуліся выконваць свае пісьмовыя работы па тэмах, якія адносіліся да беларускай праблематыкі. Прыгадаем толькі некалькі імёнаў: Янка Станкевіч, Мікалай Ільяшэвіч, Тамаш Грыб, Аляксандар Орса, Янка Геніюш, Ігнат Дварчанін…

На той час у Празе дзейнічалі наступныя беларускія арганізацыі: Беларуская рада, Беларуская грамада, Аб'яднанне беларускіх студэнцкіх арганізацый, Беларускі сялянскі саюз, Беларускі Сокал, Саюз грамадзян Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі, Аб'яднанне беларускага прагрэсіўнага студэнцтва.

З прыблізна 13 тыс. палітычных эмігрантаў з Беларусі больш за тры тысячы найшлі прытулак у Чэхіі. 2 працэнты з іх атрымала да 1938 г. чэшскае грамадзянства, астатнія лічыліся асобамі без грамадзянства.

Дзейнасць Урада БНР у Празе выклікала вялікую незадаволенасьць маскоўскай улады. Праз амбасаду СССР у Празе рабіліся спробы НКВД стварыць нешта кшталту камітэту «За вяртанне ў БССР», для гэтага выкарыстоўваліся розныя спосабы ўплыву: ад стыпендый тым, хто паабяцаў вярнуцца, да арганізацыі спецыяльнай пісьменніцкай дэлегацыі з БССР у 1925 г., у якой былі Янка Купала, Цішка Гартны, Міхась Чарот і Міхась Зарэцкі. Нешта з гэтых захадаў мела свой плён — паэт Уладзімір Жылка вярнуўся, быў арыштаваны, памёр у ссылцы, зрэшты як і большасць сяброў той самай дэлегацыі.

На Альшанскіх могілках чэшскай сталіцы ў першай палове мінулага стагодздзя былі пахаваны знакамітыя беларускія палітыкі, дзяржаўныя дзеячы, якія насуперак уласнай волі пакінулі краіну, бо не маглі супрацоўнічаць з «дыктатурай пралетарыяту». У Чэхіі знайшлі апошні прытулак два прэзідэнты (старшыні) Рады БНР: Пётр Крачэўскі ў 1928 г. і Васіль Захарка ў 1943 г.

У сярэдзіне 30-х гадоў у Прагу пераязджае Ларыса Геніюш, у 1940-м — Міхась Забэйда-Суміцкі, які адразу быў запрошаны тэнарам у Пражскую оперу.

Прыход нямецкіх акупантаў і стварэнне Пратэктарату Чэхіі і Маравіі ў сакавіку 1939 г., пачатак Другой сусветнай вайны ў верасні 1939 г. налажылі свой адбітак на беларускае жыццё ў Чэхіі. Любая дзейнасць знаходзілася пад кантролем гестапа, на ўсё неабходна была згода акупантаў. У ваенныя часы ў Чэхіі беларусы маглі з'явіцца або як працоўная сіла на заводах і ў фальварках, што належалі немцам, або як удзельнікі груп моладзі, якіх праз цывільную адміністрацыю на Беларусі накіроўвалі ў «фатэрлянд» для пераймання вопыту ці з прапагандысцкімі мэтамі.

Толькі Заходнюю Чэхію вызвалілі войскі саюзнікаў — ЗША ды Брытаніі, астатнюю тэрыторыю разам з Прагай вызваляла Чырвоная армія. Як вынік — за першы тыдзень большасць эмігрантаў была схоплена «смершаўцамі» і вывезена на ўсход. Адразу быў захоплены і Беларускі замежны архіў, які і сёння знаходзіцца ў Маскве.

Камуністычны пераварот у Чэхаславакіі ў лютым 1948 г. змяніў лёсы і тых, хто паспеў атрымаць чэхаславацкае грамадзянства. Так, 5 сакавіка 1948 г. Ларыса Геніюш разам з мужам была арыштавана савецкім НКВД як «ваенны злачынца» і перавезена ў Мінск. У лютым 1949 г. Вярхоўны суд БССР прыгаварыў Ларысу Геніюш да 25 гадоў папраўча-працоўных лагераў (столькі ж гадоў атрымаў і муж).

Пашчасціла толькі Міхасю Забэйдзе-Суміцкаму — ён застаўся ў Чэхаславакіі, дзе атрымаў прызнанне як выдатны оперны спявак і музычны педагог. Ён выдаў у студыі Suprafon некалькі кружэлек. Памёр 21 снежня 1981 г. і пахаваны на Альшанскіх могілках у Празе.

Новы характар існавання і дзейнасці беларуская прысутнасць у Чэхіі атрымала з пераездам у Прагу ў 1995 г. радыёстанцыі «Свабодная Еўропа/Свабода» з Мюнхена. У Прагу пераехалі і большасць сталых супрацоўнікаў рэдакцыі, асноўным заняткам і мэтай жыцця каторых была барацьба супраць камунізма, а пасля 1991 г. — «з рэшткамі камунізма на постсавецкай прасторы». З той пары грамадскае жыццё беларускай дыяспары ў Чэхіі набыло відавочна палітызаванае адценне. Да таго ж улады Чэхіі згадзіліся даваць статус палітычных уцекачоў некаторым грамадзянам Беларусі.

На 30 чэрвеня 2004 г. у Чэшскай Рэспубліцы доўгачасова знаходзілася 2794 грамадзяніны Беларусі, з якіх 801 чалавек мелі сталае жыхарства, а 1993 знаходзіліся на падставе доўгачасовых (больш чым на 90 дзён) візаў. Гэта дванаццаты паказчык па колькасці замежных грамадзян у Чэшскай Рэспубліцы пасля ўкраінцаў, славакаў, в'етнамцаў, палякаў, рускіх, немцаў і інш. Беларускую дыяспару ў Чэхіі можна падзяліць на дзве плыні — палітычную і эканамічную.

Пераважны ўзрост беларусаў, якія звяртаюцца да чэшскіх уладаў за палітычным прытулкам — да 40 год. Некаторыя едуць з сем'ямі. Калі прытулак атрыманы, большая частка застаецца ў Празе, бо ў сталіцы прасцей знайсці працу. Некаторыя працягваюць адукацыю, частка спрабуе пачаць уласны бізнес.

У 1997 г. у Празе ўзнікла Асветна-адукацыйная суполка «Скарына». Яе сябрамі з'яўляюцца каля 80 беларусаў, што стала пражываюць ў Чэхіі і Мараве. Суполка штогод ладзіць урачыстае пасяджэнне 25 сакавіка і на Дзяды, ушаноўвае беларусаў, якія пахаваны на Альшанскіх могілках. З сакавіка 2005 г. суполка выдае бюлетэнь «Выдра» (гэта скарачэнне ад Выданне Рады Беларускай суполкі ў Чэхіі «Скарына»). Мэтай суполкі яе кіраўніцтва лічыць пашырэнне ведаў аб Беларусі, беларускім народзе, яго гісторыі і культуры, пашырэнне беларуска-чэшскіх сувязяў. На ўгодкі абвяшчэння БНР 25 сакавіка суполка кожны год запрашае ў Прагу прадстаўнікоў беларускай дыяспары з іншых краін.

На пачатку 2002 г. частка эмігрантаў, не задаволеных дзейнасцю суполкі «Скарына», заснавалі Звяз беларусаў замежжа (заснавальнік — Яўген Сідорык).

Па-ранейшаму застаецца зарэгістраваным Беларускі форум «Адраджэнне» (заснавальніца — Наталля Маковік), але звесткаў аб ягонай дзейнасці няма ўжо некалькі год.

У сакавіку 1998 году быў заснаваны Беларускі цэнтр супольнасці «Чалавек у нядолі» на Чэшскім тэлебачанні. На працягу некалькіх год свайго існавання Беларускі цэнтр правёў шэраг семінараў, стажыровак і візітаў для прадстаўнікоў дэмакратычных ініцыятыў, незалежных журналістаў, навукоўцаў, юрыстаў і эканамістаў.

Значная з'ява ў жыціі беларускай дыяспары не толькі Чэхіі, але і ўсяго замежжа — выданне квартальніка Belarussian Rewiew, інфармацыйнага часопіса на ангельскай мове, які змяшчае на сваіх старонках інфармацыю пра сучасную эканамічную, палітычную і грамадскую сітуацыю на Беларусі, а таксама знаёміць сваіх чытачоў з беларускай культурай і гісторыяй. Першапачаткова выданне было заснавана ў 1989 г. у ЗША, але з 1999 г. у сувязі з пераездам яго фундатара Юрыя Станкевіча ў Чэхію, друкуецца ў Празе.

У 1996 г. на пражскіх Градчанах быў усталяваны помнік Францыску Скарыне, а ў Клементынуме (дзе Скарына друкаваў першыя беларускія кнігі, а зараз знаходзіцца Славянская бібліятэка, што мае вялікі беларускі збор) мемарыяльная шыльда ў яго гонар.

Эканамічная эміграцыя з'яўляецца асобнай плыняй у беларускім асяроддзі Чэхіі. Па-першае, гэта так званыя «гастарбайтэры», якія прыязджаюць у краіну выключна па заробак. Дакладнай інфармаціі аб тым, колькі беларусаў наведваюць Чэхію з гэтымі мэтамі, няма з-за паўлегальнага статусу гэтых людзей. Але па звестках Міністэрства ўнутрэнніх спраў Чэхіі, у 2001 г. 862 беларусы перавысілі дазволены тэрмін знаходжання на тэрыторіі краіны. Некаторыя працуюць так ад некалькіх месяцаў да года. Ніякіх сацыяльных гарантый яны не маюць і знаходзяцца пад пагрозай паліцэскага кантролю.

Нягледзячы на тое, што тыя, хто атрымаў від на жыццё, маюць права на легальную працу, частка беларускіх эмігрантаў стала працуюць нелегальна, заняўшы спецыфічную нішу на рынку працы. Яны працуюць у дробных крамах са шклом ці розных гандлёвых кропках з сувенірамі, што месцяцца ў самым цэнтры Прагі. Некаторыя прадаюць квіткі ці працуюць жывой рэкламай. Але значная частка беларусаў працуе на больш прэстыжных месцах — лекарамі, выкладчыкамі, журналістамі, праграмістамі, будаўнікамі і г.д.

Асобная группа — беларускія студэнты. У 2000 г. Міністэрства адукацыі і Міністэрства замежных спраў Чэхіі зацвердзілі дзяржаўную стыпендыяльную праграмму для студэнтаў з Беларусі. Ад 2001 г. кожны год яна прадугледвае 10 месцаў для аднагадовага курса вывучэння чэшскай мовы і падрыхтоўкі да ўступных экзаменаў, а ў выпадку паступлення — і дзяржаўную стыпендыю на пяць гадоў навучання. Паводле звестак, на 31.03.2004 г. дазвол на доўгатэрміновае знаходжанне на тэрыторыі Чэхіі з нагоды атрымання адукацыі маюць 183 беларусы. Пакуль ніводны з беларускіх студэнтаў не скончыў тэрмін навучання. Найбольшай папулярнасцю сярод беларусаў карыстаюцца Карлаў універсітэт і Вышэйшая эканамічная школа. Перавага аддаецца эканамічным спецыяльнасцям.

3 ліпеня 2004 г. адбылася сустрэча віцэ-прэмьера чэшскага ўрада па пытаннях навукі, даследаванняў і гуманітарных рэсурсаў Пятра Марэша з дэлегацыяй сяброў Звязу беларусаў замежжа, якую ўзначальваў старшыня Аўген Сідорык. Абмяркоўваліся некалькі пытанняў, якія тычацца супрацоўніцтва беларускай і чэшскай супольнасцяў.

Віцэ-прэм'ер Чэхіі патлумачыў сваю пазіцыю наконт набыцця беларускай дыяспарай у гэтай краіне статусу нацыянальнай меншасці. Справа ў тым, что тыя, хто такі статус у Чэхіі маюць (славакі, палякі, немцы і іншыя), карыстаюцца вялікаю дзяржаўнай падтрымкай у пытаннях мовы, культуры і г. д. Спадар Марэш выказаў зацікаўленасць у тым, каб беларусаў запрасілі ў адмысловую Раду па пытаннях нацыянальных меншасцяў пры чэшскім урадзе пакуль што ў якасці гасцей. Віцэ-прэм’ер падкрэсліў, што такі крок будзе сведчыць аб надзвычайнай увазе, якую Чэхія надае адносінам з Рэспублікай Беларусь.