Дыяспара — адносна новае слова ў нашай палітычнай лексіцы. Яно паходзіць ад грэчаскага diaspora, што азначае раскіданы, размешчаны ў нейкай прасторы паасобку. Са старыжытных часоў гэта слова выкарыстоўвалася толькі ў адносінах да яўрэйскага народа і азначала тую частку яўрэяў, якая апынулася за межамі сваёй гістарычнай радзімы — Палесціны. Пазней, у новы і навейшы час тэрмін «дыяспара» стаў ужывацца ў адносінах да польскай і армянскай эміграцыі.

Варожасць да сваёй дыяспары прыносіла сур'ёзную шкоду і дзяржаве — Бацькаўшчыне. Палітычны аспект гэтай праблемы заключаецца ў тым, што кожная дзяржава аб'ектыўна зацікаўлена ў цесных узаемаадносінах з суайчыннікамі за мяжой, імкнецца выкарыстоўваць дыяспару як сваё палітычнае лобі. Напрыклад, ЗША, дзе жывуць больш за 5 млн. яўрэяў, аказваюць грунтоўную, разнастайную падтрымку Ізраілю. А паколькі ў ЗША жыве каля 10 млн. палякаў, кожны амерыканскі прэзідэнт улічвае гэты факт і ў амерыкана-польскіх адносінах.

Яшчэ больш важным з'яўляецца эканамічны аспект узаемаадносін з дыяспарай. Ён заключаецца ў тым, што дыяспара ў стане садзейнічаць пашырэнню гандлёва-эканамічных адносін краіны пражывання з Бацькаўшчынай, можа аказаць і аказвае ёй эканамічную дапамогу. Найбольш паказальны прыклад дэманструе кітайская дыяспара, якую нават называюць фінансава-прамысловай этнічнай карпарацыяй. Беларусь жа мае вялікую патрэбу ў дапамозе замежжа, асабліва ў ліквідацыі наступстваў катастрофы на Чарнобыльскай АЭС.

Вядома, што беларуская эміграцыя не настолькі шматлікая і ўплывовая, каб стварыць моцнае лобі, не настолькі багатая, каб узняць Беларусь на сучасны ўзровень эканомікі, навукі і тэхнікі, і тым не менш адсутнасць сувязяў з дыяспарай змяншала нашы палітычныя і эканамічныя магчымасці.

Асаблівую шкоду непрыхільнасць да эміграцыі прынесла культурнаму развіццю Беларусі. За мяжой стваралі культурныя каштоўнасці мноства пісьменнікаў, паэтаў, музыкантаў, навукоўцаў. Значная частка іх атрымала сусветнае прызнанне. Культура беларускага замежжа — гэта вялікі пласт беларускай нацыянальнай культуры. Ігнараванне яе было свядомым абкраданнем нашага нацыянальнага духоўнага багацця.

Аднак многае змянілася ў нашым жыцці за апошнія два дзесяцігоддзі: разбурэнне таталітарнай сістэмы, дэмакратызацыя грамадства, абвяшчэнне суверэнітэту Беларусі і іншых былых рэспублік СССР. Пачаліся працэсы нацыянальнага адраджэння, ў выніку якіх карэнным чынам змяніліся адносіны да эміграцыі. Гэта тэма стала легальнай, з яе знята «табу». За эміграцыяй сёння прызнаецца права на кантакты і ўзаемаадносіны з гістарычнай Радзімай. З пункту гледжання міжнароднага права, што зафіксавана ў Дэкларацыі правоў чалавека, кожная асоба можа свабодна і самастойна выбіраць сабе месца жыхарства. Свабода перамяшчэння — гэта натуральнае права чалавека, ігнараванне яго ў СССР і іншых краінах сацыялістычнага лагера было грубым парушэннем грамадзянскіх правоў.

Дарэчы, можна ўзгадаць, што ў царскай Расіі працэдура афармлення замежных паездак была вельмі нескладанай: заможны чалавек мог даручыць дворніку аднесці свой пашпарт у гарадскую ўправу, каб атрымаць адпаведны дазвол. А яшчэ раней у Статутах Вялікага княства Літоўскага юрыдычна было замацавана права шляхты выязджаць за межы краіны «для лепшего щастья набытья».

Канстытуцыя і заканадаўства Рэспублікі Беларусь гарантуюць правы грамадзян на свабодны выезд за мяжу, пражыванне ў замежнай дзяржаве (наколькі гэта дазваляе заканадаўства замежнай краіны), вяртанне ў кожны час на Радзіму. Такім чынам, за беларусамі, якія жывуць за межамі Рэспублікі Беларусь захоўваецца права адносіць сябе да беларускай нацыі, лічыць Беларусь сваёй Радзімай, падтрымліваць з ёй цесныя сувязі, спадзявацца на падтрымку і нават, пры неабходнасці, на абарону сваіх інтарэсаў Радзімай.

Новы прававы стан справы, спрыяльны маральна-палітычны клімат вакол дыяспары стварылі ўмовы для навуковай распрацоўкі праблем, звязаных з дыяспарай. Беларускія грамадазнаўцы ўключыліся ў даследаванні гісторыі эміграцыі, палітычных і эканамічных умоў яе існавання ў розных краінах, культурных здабыткаў і сувязей з Бацькаўшчынай. З'явіліся навуковыя вызначэнні паняцця «дыяспара» і яго разнастайныя характарыстыкі.

Стан навуковай распрацоўкі праблемы дазваляе нам вызначыць, што дыяспара — гэта этнічная супольнасць, што валодае асноўнымі рысамі нацыянальнай адметнасці народа: мовай, культурай, самасвядомасцю, але пражывае па-за межамі дзяржавы, якую ўтварыў яе народ. Яна захоўвае нацыянальныя адметнасці праз арганізацыйныя формы функцыянавання: групы, суполкі, зямляцтвы і да рэгіянальных, альбо агульнадзяржаўных нацыянальна-культурных і грамадскіх рухаў уключна.

Беларусы, хоць у невялікай колькасці, жывуць у большасці краін свету, але наяўнасць беларускай дыяспары арганізацыйна не аформлена. Суполкі эмігрантаў і нашчадкаў эмігрантаў з Беларусі дзейнічаюць толькі ў дзяржавах СНД, Балтыі, Аўстраліі, Бельгіі, Вялікабрытаніі, Галандыі, ЗША, Канадзе, Нямеччыне, Чэхіі. Таму ў нас ёсць падставы сцвярджаць аб наяўнасці беларускай дыяспары менавіта ў гэтых краінах.

Паўстае пытанне, ці лічыць дыяспарай беларусаў Беласточчыны (Польшча), Віленшчыны (Літва), Латгаліі (Латвія), Смаленшчыны (Расія), якія да пэўнага часу ўтваралі разам з беларусамі метраполіі адзіны народ, але па палітычных прычынах апынуліся ў пэўны час па-за яе межамі. Ёсць меркаванні спецыялістаў, што да беларусаў, якія з'яўляюцца карэнным насельніцтвам памежных краін, найбольш пасуе тэрмін беларускае замежжа. З гэтым можна пагадзіцца, але, на нашу думку, няма падстаў выключаць беларускае замежжа, альбо памежную дыяспару са складу супольнасці беларуская сусветная дыяспара.

Важным падаецца пытанне аб колькасці беларусаў, што жывуць па-за межамі краіны. Раней, на пачатку 90-х гадоў, называлася лічба ў 3,5 млн. беларусаў, якая засноўвалася як на перапісах насельніцтва, так і на прыблізных ацэнках, часам перабольшаных. Так, колькасць беларусаў у Санкт-Пецярбургу па ўдакладненых ацэнках зменшылася з 85 тыс. у 1999 г. да 54 тыс. чалавек у 2004 г., г.зн. на 36%, а ў цэлым па Расіі за гэты ж перыяд — з 1,2 млн. да 810 тыс. чалавек. Традыцыйна лічылася, што ў Аўстраліі пражывае каля 10 тыс. беларусаў, аднак перапіс 2002 г. зафіксаваў, што беларусамі запісалася толькі 483 чалавекі.

Найбольшая беларуская грамада жыве ў Расіі — 810 тыс., ва Украіне — 275 тыс., Казахстане — 111 тыс., краінах Балтыі — 153 тыс. (Латвія — 90 тыс., Літва — 42 тыс., Эстонія — 21 тыс.), у ЗША — 600 тыс. чалавек (паводле падлікаў В.Кіпеля на пачатак 1990 г.)

Энцыклапедыя Беларусі ацаніла лічбу беларусаў у Канадзе ў 110 тыс. Аднак прафесар Атаўскага універсітэта, старшыня Асацыяцыі славістаў Канады Уладзімір Кэй (Кісялеўскі), аўтар працы аб канадцах беларускага паходжання, назваў лічбу на 1960 г. у 30 тыс., падкрэсліўшы пры гэтым, што толькі 4 тыс. з іх лічаць сябе беларусамі. З гэтай лічбай пагаджаецца беларускае пасольства ў Канадзе. Па яго інфармацыі, перапіс насельніцтва, які праводзіўся ў 2001 г., даў лічбу 5115 грамадзян-беларусаў.

У Вялікабрытаніі, паводле звестак ЭГБ (Энцыклапедыі гісторыі Беларусі), пражывае каля 20 тыс. беларусаў. Аднак айцец Аляксандар Надсан ацаніў цяперашнюю колькасць беларусаў у 5 тыс. чалавек. У Аргенціне па стану на 2005 год пражывала 7 тыс. нашых суайчыннікаў, у Бельгіі — каля 2 тыс. Раней была прынята лічба, што ў Польшчы (перадусім на Беласточчыне) пражывае каля 300 тыс. беларусаў, аднак апошні перапіс зафіксаваў, што беларусамі запісаліся каля 50 тыс., астатнія палічылі сябе праваслаўнымі палякамі.

Па дадзеных, з якімі згодна большасць даследчыкаў, па стану на 2005 г. за межамі Беларусі пражывала 2,1–2,4 млн. беларусаў, альбо 20–25% ад іх агульнага складу. Але ў актыўным жыцці (уваходзяць у суполкі, бяруць удзел у нацыянальных святкаваннях , цікавяцца гісторыяй і культурай этнічнай Радзімы, дэманструюць сваё этнічнае паходжанне) удзельнічае толькі невялікая частка беларусаў замежжа.

Вядзенне падлікаў беларусаў далёкага замежжа — справа складаная. Да 1991 г. нашы суайчыннікі ўлічваліся там разам з іншымі выхадцамі з СССР. Часы незалежнасці не нашмат выправілі сітуацыю. Міністэрствы статыстыкі Канады, ЗША, Аргенціны ў агульнадаступных публікацыях робяць так званы топ-10: фіксуюць толькі прадстаўнікоў дзесяці нацый — «пастаўшчыкоў» найбольшай колькасці імігрантаў. Беларусы ў гэтую дзесятку не ўваходзяць і па-ранейшаму аб'ядноўваюцца ў раздзеле «іншыя нацыянальнасці».

І яшчэ адзін прыкры для беларусаў факт: суседзі — рускія, палякі, украінцы — уваходзяць у дзесятку найбуйнейшых дыяспар свету. Іх колькасная перавага над беларусамі ў краінах пражывання пры невысокім узроўні нацыянальнай свядомасці нашых суайчыннікаў прыводзіць да таго, што яны міжвольна трапляюць ў сферу ўплыву польскай, украінскай ці расійскай дыяспар.

Аналіз стану і тэндэнцый, што назіраюцца ў розных дыяспарах і, перадусім, у беларускім замежжы, дае падставы сцвярджаць: канчатковай, альбо самай дакладнай лічбы па колькасці суайчыннікаў за мяжой не існуе і існаваць не можа. Склад дыяспары змяняецца пад уплывам розных фактараў. Высокі аўтарытэт дзяржавы-метраполіі, актыўная дзейнасць дыпламатычных прадстаўніцтваў і грамадскіх арганізацый могуць прыцягнуць у колы дыяспары не толькі нядаўніх эмігрантаў, але і нашчадкаў ранейшых хваляў эміграцыі.

Вядомы даследчык беларускай эміграцыі Вітаўт Кіпель параўнаў эміграцыю з раскідваннем камянёў, ён адзначаў: «гэтых камянёў столькі панакідалі і так далёка, што, каб сабраць іх, спатрэбіцца не адно пакаленне. А зрабіць гэта трэба». І сапраўды, беларусаў параскідана па свеце шмат, у розны час яны пакідалі сваю Бацькаўшчыну па розных прычынах, аднак усіх іх аб'ядноўвала адно — пошук лепшай долі.

У сучасным свеце большасць краін падтрымлівае інтэнсіўныя сувязі са сваёй нацыянальнай дыяспарай. Намаганні і выдаткі, якія пры гэтым маюць месца, у многіх выпадках выдатна аплочваюцца палітычнымі, эканамічнымі, культурнымі і іншымі дывідэндамі для метраполіі. Дыяспаральная палітыка дзяржаў свету звычайна будуецца з улікам нацыянальных асаблівасцей і актуальных інтарэсаў. Адны дзяржавы робяць акцэнт на рэпатрыяцыі суайчыннікаў з замежжа на Радзіму. Такой палітыкі прытрымліваліся ў свой час Ізраіль, Францыя. Другія метраполіі бяруць на сябе патэрналісцкія функцыі ў адносінах да суайчыннікаў замежжа, абараняюць іх правы, дапамагаюць падрымліваць родную мову і нацыянальна-культурныя адметнасці. У якасці прыкладаў можна назваць Расію і яе палітыку на пастсавецкай прасторы, або Паўднёвую і Паўночную Карэі, якія аднолькава настойліва спрабуюць бараніць правы сваіх суайчыннікаў у Японіі. Трэція дзяржавы, і такіх большасць, напаўняюць дыяспаральную палітыку прагматычным зместам, імкнуцца выкарыстоўваць эканамічны і палітычны патэнцыял дыяспары на карысць метраполіі.

Рэспубліка Беларусь назапасіла пэўны вопыт супрацоўніцтва з суайчыннікамі за мяжой. Сабрана дастаткова падрабязная інфармацыя аб колькасці беларусаў у розных краінах і рэгіёнах, аб іх прававым, палітычным і эканамічным становішчы, выдадзены шэраг публікацый аб гісторыі і традыцыях дыяспары. Культурная спадчына беларусаў замежжа паступова далучаецца да культурнага здабытку ўсёй беларускай нацыі.

За 1994–2004 гады ў Рэспубліцы Беларусь быў прыняты шэраг дакументаў, якія канкрэтызуюць мэты, формы і механізмы ўзаемадзеяння з беларускай дыяспарай у краінах блізкага і далёкага замежжа, уключаючы пытанні яе прававой абароны і метады кшталтавання эфектыўнай сістэмы супрацоўніцтва з беларускімі арганізацыямі. У рашэннні задач па падтрымцы суайчыннікаў за рубяжом задзейнічаны многія структурныя падраздзяленні міністэрстваў і ведамстваў. Гэтая работа ў асноўным была арыентавана на краіны СНД, дзе па сённяшні дзень пражывае асноўная частка нашых суайчыннікаў.

Дзяржаўныя інстытуты — Камітэт па справах рэлігіі і нацыянальных меншасцяў, Міністэрства замежных спраў, амбасады і генеральныя консульствы Рэспублікі Беларусь наладзілі і падтрымліваюць трываыя кантакты з грамадскімі аб'яднаннямі і асобнымі дзеячамі дыяспары. Інтэсіўна працуюць на гэтай ніве грамадскія арганізацыі Беларусі: «Радзіма», ЗБС «Бацькаўшчына», Беларускае таварыства дружбы і культурнай сувязі з замежнымі краінамі, рэдакцыя газеты «Голас Радзімы», Таварыства беларускай мовы і іншыя.

За час суверэннага існавання Рэспублікі Беларусь адбыліся значныя змены і ў самой беларускай дыяспары. Нашы суродзічы на абшарах былога СССР у 1991 годзе ўпершыню адчулі, што знаходзяцца за межамі сваёй Радзімы — Беларусі. Распачаліся працэсы іх нацыянальнай самаідэнтыфікацыі і кансалідацыі, узніклі арганізацыйныя структуры дыяспары, набірае моц рух за адраджэнне беларускай мовы і культуры, аднаўляюцца і пашыраюцца сувязі з Радзімай. Склад дыяспары ў шэрагу замежных краін павялічыўся і надалей павялічваецца за лік новых эмігрантаў з Беларусі. Штогод тысячы суайчыннікаў выязджаюць за мяжу на працу, на вучобу ці ў выніку змешаных шлюбаў, альбо па палітычных матывах. Гэта звычайныя для сучаснага свету працэсы.

Такім чынам, можна канстатаваць, што беларуская дыяспара адрозніваецца ад дыяспар іншых народаў сваёй спецыфікай, перш за ўсё сваёй структурай. Можна выдзеліць тры катэгорыі беларусаў, якія жывуць за межамі Рэспублікі Беларусь. Першае — эмігранты ў пэўным сэнсе гэтага слова, людзі, якія пакінулі Радзіму ў мінулыя стагоддзі і выехалі на Захад, за межы Расіі або Савецкага Саюза. Другая катэгорыя — гэта мігранты, тыя, хто выехаў з Беларусі ў другія рэгіёны Савецкага Саюза ці Расіі. Трэцюю катэгорыю беларускай дыяспары складаюць беларусы — карэнныя жыхары тэрыторый, якія ўваходзяць у склад суседніх з Рэспублікай Беларусь дзяржаў: Польшчы, Літвы, Латвіі, Расіі, Украіны. Нарэшце. на нашых вачах фарміруецца новая, чацвёртая катэгорыя суайчыннікаў за мяжой — тыя, хто выехаў ужо з Рэспублікі Беларусь на сталае жыхарства ў іншыя краіны.