Ў Эстоніі, Латвіі і Літве колькасць беларусаў адносна да ўсяго насельніцтва гэтых краін значна большая, чым у Расіі ці Малдове. У сацыяльным плане іх варта аднесці да сярэдняга класа, у большасці выпадкаў беларусы некалі накіроўваліся ў Эстонію і Латвію ў пошуках працы. У грамадска-палітычным плане яны праяўляюць большую актыўнасць, чым нашы суродзічы ў Расіі, Украіне і Малдове. Прычынай таму з'яўляецца, бадай што, больш высокая палітычная сацыялізацыя ўсяго грамадства ў гэтых краінах. Аднак талерантныя беларусы лепш прыстасоўваюцца да мясцовых умоў і не абвастраюць адносін з тутэйшымі ўладамі, як, скажам, руская нацыянальная меншасць.

1. Эстонія

Да Грамадзянскай вайны ў Эстоніі значнай колькасці беларусаў не было. У асноўным з нашай Радзімы прыязджалі сюды студэнты ў Юр'еўскі (Дэрптцкі) універсітэт (напрыклад, Язэп Дыла, празаік, драматург, грамадскі дзеяч, альбо А.М. Ясінскі і Я.Я. Лаппо, якія ў гэтым універсітэце выкладалі гісторыю). Юрыдычны факультэт Дэрптцкага універсітэта скончыў Антон Луцкевіч, які ад верасня 1918 г. да лютага 1920 г. з'яўляўся Старшынёй рады міністраў і міністрам замежных спраў БНР.

Пасля абвяшчэння незалежнасці БНР у Эстоніі з'явілася дыпламатычнае прадстаўніцтва, потым — Вайскова-дыпламатычная місія БНР на чале з Кастусём Езавітавым. Тут жа, у Эстоніі, на службу ва ўрад БНР перайшоў генерал Станіслаў Булак-Балаховіч, стварыўшы «Асобны атрад БНР», таксама генерал-лейтэнант Алег Карчак-Крыніца-Васількоўскі, самы малады генерал царскай арміі на пачатак Першай сусветнай вайны, камандуючы Петраградскай вайсковай акругай у 1917 г. (пры часовым урадзе Керанскага), ваенна-дыпламатычны прадстаўнік БНР пры ўрадзе Фінляндыі, надзвычайны амбасадар БНР у Эстоніі з 30.10.1920. Ён, прынамсі, застаўся жыць у Эстоніі. Увогуле, да Другой сусветнай вайны беларусы ў гэтай краіне былі прадстаўлены перш за ўсё палітычнымі эмігрантамі.

25 студзеня 1920 г. намаганнямі пераведзенага з Таммерфорса консула БНР у Фінляндыі Мікалая Чарвякова пры ўрадзе Эстоніі была зарэгістравана першая арганізацыя беларускай дыяспары ў Эстоніі — Беларускі нацыянальны камітэт у Рэвелі — «Рада».

Галоўнымі мэтамі «Рады» з'яўляліся аб'яднанне эстонскіх беларусаў вакол Вайскова-дыпламатычнай місіі БНР у Рэвелі, захаванне і падтрымка беларускай нацыянальнай культуры і мовы, а таксама дапамога ўцекачам з Беларусі і былым вайскоўцам-беларусам з Паўночна-Заходняй Арміі Юдзеніча.

«Рада» садзейнічала рэгістрацыі беларусаў і набыццю імі грамадзянства БНР. За кароткі перыяд ад кастрычніка 1919 г. па чэрвень 1920 г. Вайскова-дыпламатычнай місіяй БНР быў выдадзен 991 пашпарт і зарэгістравана больш за тысячу грамадзян БНР.

Пасля 1945 г. у перыяд пасляваеннай рэканструкцыі, і потым, у мірны перыяд, беларусы прыязджалі ў Эстонію на працу па размеркаванні ці па асабістых прычынах. Увогуле на 2004 год у Эстоніі пражывала 23 тыс. этнічных беларусаў. З іх амаль палова — у Таліне. Сярод іх значная частка пенсіянераў, многія з якіх жадалі б вярнуцца на Радзіму. Ёсць і сацыяльна адаптаваныя асобы, якія знайшлі сябе ў бізнесе, культуры, адукацыі. Амаль усе з іх атрымалі сіні пашпарт грамадзяніна Эстоніі, гэта значыць, вытрымалі экзамен на валоданне эстонскай мовай. Большая ж частка эстонскіх беларусаў мае шэры пашпарт «асоб без грамадзянства». У апошні час яны імкнуцца да набыцця беларускага грамадзянства.

Асноўная суполка беларусаў Эстоніі атрымала назву Згуртаванне беларусаў Эстоніі «Бацькаўшчына». Яе ўзначальвае Ніна Савінава. Адначасова яна з'яўляецца намеснікам старшыні Саюза славянскіх культур Эстоніі, членам «круглага стала» нацыянальных меншасцяў пры прэзідэнце Эстоніі і Савета асацыяцый народаў Эстоніі. У 1991 г. у адным з найпрыгажэйшых мясцін Таліна быў адкрыты Беларускі дом, дзе маюць магчымасць сустракацца беларусы Эстоніі. Уяўленне аб рабоце гэтага дома можна атрымаць з яго праграмы «Чым хата багата». Тут праходзяць выставы беларускіх народных умельцаў, фотавыставы аб Беларусі, праводзяцца дні беларускага фальклору, выступаюць самадзейныя тэатры, у рэпертуары якіх шмат сюжэтаў з беларускай гісторыі, у тым ліку і драма «Рагнеда», дзіцячыя мастацкія калектывы, беларускія барды, арганізоўваюцца сустрэчы з вядомымі пісьменнікамі, гісторыкамі, дэпутатамі. Таксама на эстонскім радыё існуе беларускамоўная перадача «Бацькаўшчына», якую вядзе тая ж Ніна Савінава.

Адна са старэйшых дзеючых арганізацый Эстоніі — Беларуска-эстонская згуртаванне «БЭЗ» у воласці Іда-Вірумаа (у воласці жыве каля 6000 беларусаў), якое існуе з сакавіка 1989 г. Асноўны напрамак дзейнасці — культурна-асветніцкі. Гэта — сустрэчы з творчымі калектывамі Беларусі, з вядомымі артыстамі, навукоўцамі. У пошуках этнічных беларусаў сябры БЭЗ на чале з Уладзімірам Дзехцеруком у роварных вандроўках аб'ездзілі выспы і мацерыковую частку Эстоніі. У 1995 г. намаганнямі БЭЗ з дапамогай Міністэрства культуры Эстоніі была выдаддзена кніга вершаў і апавяданняў У. Дзехцерука «Сярод белых эстонскіх начэй». У кастрычніку 1998 г. у горадзе Ківіылі быў устаноўлены мемарыяльны камень беларускаму пісьменніку Янку Скрыгану, які часам жыў там. У рамках згуртавання дзейнічае фальклорны ансамбль. Старшыня — Маргарыта Астраумава, дэпутат мясцовага гарадскога сходу.

Беларусы Нарвы, у якой беларуская абшчына складае 2,5 тыс., стварылі Беларуска-эстонскае культурна-асветнае аб'яднанне «Спадчына». Ягоны кіраўнік — Таццяна Караткевіч-Цыганок. Дзякуючы дапамозе гарадскіх улад былі створаны бібліятэка і этнаграфічны музей. Тры гады працавала нядзельная школа беларускай культуры. Зараз «Спадчына» засяродзілася на працы фальклорнага калектыву.

У снежні 1999 г. у Нарве было створана таксама таварыства «Сябры», якое цесна супрацоўнічае з БЭЗ. Старшыня — Аляксандр Парцянка. Сумеснымі намаганнямі абодва таварыствы ў красавіку 2001 г. правялі ў Нарве Дні беларускай культуры.

Іншыя беларускія арганізацыі Эстоніі: Беларуская культурная суполка Фэст (Талін) — кіраўнік Валерый Чыжык, Беларуская культурная суполка «Лад» (Пярну) — кіраўнік Алена Клаўсен, беларуская музычная студыя-цэнтр «Алеся» (Талін) — кіраўнік Ларыса Маёрава.

У 2001 годзе быў заснаваны каардынацыйны цэнтр — Асацыяцыя беларусаў Эстоніі. У 2004 г. у Нарве быў створаны Культурна-інфармацыйны цэнтр, які аказвае дапамогу тым, хто мае патрэбу ў кансультацыях па пытаннях атрымання грамадзянства, адкрыцця віз і г.д.

У сакавіку 2005 г. у Таліне было заснавана аб'яднанне «Беларускія ініцыятывы ў Эстоніі», якое з'яўляецца пераемнікам традыцый беларускіх студэнцкіх зямляцтваў Тартускага унівэрсітэта, Беларускага нацыянальнага камітэта «Рада» і Таварыства беларускай культуры, што існавалі ў міжваенны перыяд.

Дапамогу беларускім суполкам у Эстоніі ажыццяўляе Дзяржкамітэт по справах рэлігій і нацыянальнасцяў, Міністэрства культуры і Міністэрства адукацыі.

2. Латвія

Беларусы жывуць на латышскай зямлі здаўна. Яшчэ падчас існавання Полацкага княства пачалася міграцыя славян па Заходняй Дзвіне да Балтыйскага мора. У ХІІ–ХІІІ стст. на тэрыторіі сучаснай Латвіі існавалі два васальных Полацку княствы — Герцыке і Кукейнойс, насельніцтва якіх было змешанае. У Рызе існавалі гандлёвыя двары і цэрквы, заснаваныя купцамі з Віцебска і Полацка. Калі ў ХVІ ст. быў ліквідаваны Лівонскі ордэн, частка яго тэрыторыі — Латгалія — была далучана непасрэдна да Рэчы Паспалітай пад назвай Інфлянта. Фактычная сталіца Латгаліі — Даўгаўпілс мае другую, беларускую назву — Дзвінск. У часы Расійскай імперыі Латгалія, дзе жыло шмат беларусаў, адносілася да Віцебскай губерні. У пачатку ХХ ст. на тэрыторыі сучаснай Латвіі жыло каля 70 тыс. беларусаў.

25 сакавіка 1921 г. у Дзвінску было створана культурна-асветніцкае таварыства «Бацькаўшчына». Старшынёй яго стаў мясцовы настаўнік, выпускнік Маладзечанскай настаўніцкай семінарыі Ян Харлап, яго намеснікам — Кастусь Езавітаў. Нялёгка таварыству было пацвердзіць сваё права на існаванне. Дзвінск, у якім на той час налічвалася больш за 100 тыс. жыхароў, па нацыянальнаму складу насельніцтва быў даволі неаднародным. Але, нягледзячы на цяжкасці, летам 1921 г. аддзелы таварыства пачалі дзейнасць у многіх месцах (Люцыне, Краславе, Старой Слабадзе). Быў наладжаны кантакт з урадам Латвіі, якому перадалі інфармацыю аб беларускай меншасці, яе патрэбах у галіне адукацыі, рэлігіі, гаспадарчым жыцці. Мясцовай адміністрацыі былі накіраваны прашэнні аб адкрыцці беларускіх школ.

Для вырашэння праблемы забеспячэння нацыянальных школ педагагічнымі кадрамі летам 1921 г. у Дзвінску былі арганізаваны 6-тыднёвыя настаўніцкія курсы. Паспяхова скончылі курсы 20 чалавек. Менавіта яны і сталі настаўнікамі першых 16 беларускіх пачатковых класаў, якія былі адчынены ў Пустынскай і Прыдруйскай воласцях Дзвінскага павета. Па закліку Езавітава сюды прыехалі настаўнічаць многія прадстаўнікі заходнебеларускай інтэлігенцыі — Эдуард Будзька, Андрэй Якубецкі, Паўліна Мядзёлка, Мікола Дзямідаў, Сцяпан Сіцько, Уладзімір Пігулеўскі і іншыя.

Паступова наспела неабходнасць стварэння пры Міністэрстве асветы Латвіі асобнага аддзела, які ажыццяўляў бы кіраўніцтва беларускімі школамі. Зрабіць гэта было не так лёгка, бо не мелася беларускіх прадстаўнікоў у дзяржаўным апараце.

Паводле канстытуцыйнага права Латвіі кожная нацыянальная меншасць магла мець сваіх дэпутатаў у Сейме. Тэарэтычна такое права мелі і беларусы, якіх, паводле афіцыйных звестак 1921 г., у краіне налічвалася звыш 70 тысяч. Але з прычыны слабай арганізаванасці такога дэпутата беларусы не мелі. Давялося хадатайнічаць праз дэпутатаў іншых нацыянальных супольнасцяў.

Першым з латышскіх дзеячаў на просьбу беларускай інтэлігенцыі адгукнуўся вядомы паэт, драматург, лідэр сацыял-дэмакратычнай партыі Латвіі Яніс Райніс. У лісце ад 18 жніўня 1921 г. на імя старшыні таварыства «Бацькаўшчына» ён запэўніваў: «Вы ў мяне заўсёды знойдзеце ў добрых справах добрага абаронцу». Дзякуючы Янісу Райнісу пры Міністэрстве асветы Латвіі ў 1921 г. быў створаны Беларускі аддзел для кіраўніцтва школьнымі ўстановамі, які ўзначаліў Сяргей Сахараў. Сталі працаваць летнія курсы беларусазнаўства ў Дзвінску і Люцыне. Выкладаць на іх быў запрошаны Іван Дварчанін, які арганізаваў там драматычную студыю, а пазней і хор. Так узнік Беларускі народны тэатр пры таварыстве «Бацькаўшчына».

Вынікам работы таварыства «Бацькаўшчына» і Беларускага аддзела стала стварэнне сеткі пачатковых школ (каля 60), заснаванне Люцынскай і Дзвінскай гімназій, сельскагаспадарчых школ. 1 снежня 1921 г. адчыніліся (спачатку як аднагадовыя) Беларускія дзяржаўныя настаўніцкія курсы. З 1923 г. працавала Першая беларуская пачатковая школа ў Рызе. Потым да яе дадаліся другая школа, прыватная гімназія, вячэрняя школа для дарослых.

Многія выпускнікі Люцынскай і іншых нацыянальных гімназій плённа служылі на карысць беларускай, латышскай, рускай, польскай, чэшскай, славацкай культур. Сярод іх — паэты Аўген Бартуль, Пятро Сакол (Масальскі), Лясная Кветка (Валянціна Казлоўская), Мікола Талерка, Эдуард Вайвадзіш, празаікі Віктар Вальтар, Вера Вайцюлевіч, мастакі Пятро Мірановіч, Міхаіл Калінін, кампазітар Юлія Александровіч-Фельдман, оперная спявачка Надзея Мікалаева-Камісар, рэжысёр Язэп Камаржынскі і іншыя.

Менавіта «Бацькаўшчына» заклала падмурак дзейнасці беларускіх адраджэнцаў у Латвіі і адыграла найвялікшую ролю ў абуджэнні самасвядомасці мясцовых беларусаў. Да 1934 г. «Бацькаўшчына» адчыніла па ўсёй Латвіі больша за 50 беларускіх школ. Былі заснаваны таксама беларускі тэатр і выдавецтва.

Пасля далучэння Латвіі да СССР колькасць беларусаў у ёй павялічылася за кошт маладых спецыялістаў, працоўных і вайскоўцаў, але ж нацыянальна-асветніцкая дзейнасць сярод іх амаль адсутнічала. Пад канец існавання СССР у Латвіі жыло амаль 120 тыс. беларусаў. Па стану на 2004 г. — толькі 88 998 чалавек, што складае 3,9 працэнта ад агульнага насельніцтва краіны. Большая частка — гэта перасяленцы савецкага перыяду. 34 тыс. беларусаў жыве ў Рызе, у Даўгаўпілсе — каля 10 тыс., у Елгаве — 4 тыс. У Латгаліі пражывае зараз нязначная частка беларусаў, пераважна ў населенных пунктах Рабежнікі, Індра, Піядруя. У некаторых воласцях Краслаўскага раёна беларусы складаюць большасць насельніцтва — да 58 працэнтаў. Каля 500 чалавек штогод вяртаецца на Беларусь.

Сярод латышскіх беларусаў колькасць асоб з вышэйшай адукацыяй меншая, чым сярод іншых меншасцяў (яўрэяў, украінцаў) — 98 асоб на 1000. Пераважаюць асобы з сярэдняй альбо сярэдняй спецыяльнай адукацыяй.

Згодна з даследаваннямі латышскага Інстытута філасофіі і сацыялогіі, лідэры і актыў беларускіх культурных таварыстваў высока ацэньваюць прыналежнасць да беларускага этнасу. Галоўным элементам культурнай ідэнтычнасці яны лічаць родную мову, нацыянальную школу. Беларусы прытрымліваюцца традыцый надзённай культуры — захоўваюць святочны каляндар, шануюць нацыянальную кухню.

Адносна мовы, аднак, дадзенныя несуцяшальныя. Калі ў 1989 г. 66 працэнтаў латышскіх беларусаў адказвалі, што іх родная мова — руская, то ў 2004 г. гэта лічба складае ужо 74 працэнты. Беларускую мову ў якасці роднай назвалі толькі 19 працэнтаў беларусаў. Астатнія лічаць роднай мовай латышскую. Аднак ёсць і станоўчыя тэндэнцыі: калі напрыканцы 80-х гадоў мінулага стагоддзя адносіны латышскіх беларусаў да роднай мовы былі абыякавыя, то зараз 30–40 працэнтаў іх лічыць, што яе трэба захоўваць.

У сакавіку 2005 г. у Рызе адбылася Міжнародная навукова-практычная канферэнцыя «Нацыянальныя меншасці Латвіі: праблемы і перспектывы іх вырашэння». У ёй прынялі ўдзел вучоныя і заканадаўцы з усіх краін Балтыі, Беларусі і Украіны. З дакладамі на канферэнцыі выступілі намеснік Старшыні Камітэта па справах рэлігіі і нацыянальнасцяў пры Савеце Міністраў Беларусі Уладзімір Ламека, а таксама Валянціна Піскунова — старшыня Саюза беларусаў Латвіі. Асноўнымі задачамі сёння беларусы Латвіі, на думку Валянціны Піскуновай, лічаць ратыфікацію Рамачнай канвенцыі аб абароне правоў нацыянальных меншасцяў.

Як сцвярджае латышская даследчыца Ілга Апінэ, этнічнае адраджэнне: беларусаў у Латвіі носіць дастаткова парадаксальны характар. Як гэта ні дзіўна, але ж існуюць некаторыя адрозненні паміж этнічнымі беларусамі, продкі якіх жылі стагоддзямі на латышскай зямлі, і па большай частцы русіфікаванымі перасяленцамі савецкага перыяду. Першыя больш успрымаюць сябе ўжо як латышы, а нацыянальнае адраджэнне ідзе ў асяроддзі так званых русіфікаваных мігрантаў, якія, страціўшы савецкую ідэнтычнасць, імкнуцца знайсці сваё месца ў свеце.

Доказам этнічнага адраджэння з'яўляецца існаванне інфраструктуры ўласнай беларускай культуры. Стала працуюць пяць культурных таварыстваў са сваім актывам: «Світанак» і «Прамень» у Рызе, «Уздым» у Даўгаўпілсе, «Мара» у Ліепаі і «Спадчына» ў Венстпілсе. На шляху станаўлення таварыствы ў Прэйлі, Індры, Краславе. Існуюць пяць ансамбляў беларускай песні — «Світанак», «Надзея», «Купалінка», «Журавінка», «Рабіначка». Канферэнцыі таварыстваў, творчыя вечары і канцэрты збіраюць поўныя залы, і ў гэтым асяроддзі адраджаецца ўжыванне роднай мовы.

У чэрвені 2005 г. у Даўгаўпілсе пачаў працаваць Этнічны цэнтр, які аб'яднаў 12 культурна-асветніцкіх суполак. Беларусаў у гэтым цэнтры прадстаўляюць культурна-асветніцкае таварыства «Уздым» і Цэнтр беларускай культуры.

Старэйшая з дзеючых арганізацый беларусаў Латвіі — таварыства беларускай культуры «Світанак» заснавана 27 лістапада 1988 г. у Рызе. Пры ім з 1989 г. існуе беларуская мастацкая школа «Вясёлка». З 1991 г. ў Латвіі аднавілася навучанне на беларускай мове. Спачатку была заснавана Рыжская беларуская нядзельная школа, затым, у 1994 г., на яе базе была адчынена дзяржаўная Рыжская асноўная беларуская школа.

Нядрэнна выглядае сітуацыя са сродкамі масавай інфармацыі. Існуе нацыянальная праграма Латвійскага радыё «Домская плошча» — менавіта для беларусаў. Таксама выдаецца газета беларусаў Латвіі — «Прамень» (з 13 кастрычніка 1994 г. у Рызе). Трэба адзначыць, што беларуская дыяспара — адзіная ў краіне, якая мае ўласную газэту. Яе нязменны галоўны рэдактар — Лявон Шакунец. Існуюць беларускія старонкі ў асобных мясцовых газетах — у Даўгаўпілсе, Вентспілсе і Ліепаі.

3. Літва

Беларускую дыяспару ў Літве ўмоўна магчыма падзяліць на дзве часткі: колішніх перасяленцаў з Беларусі, якія пасля Вялікай Айчыннай вайны ехалі ў Літву працаваць у Клайпедскім порце, на хімзаводах Йонавы і Кедайная, Ігналінскай АЭС, Мажэйкяйскім нафтаперапрацоўчым камбінаце, будаўніцтве Віленскай ЦЭЦ, і карэннага насельніцтва Паўднёвай і Усходняй Літвы славянскага этнасу, былых ліцвінаў. Як мы ўжо адзначалі, у часы Вялікага княства Літоўскага ліцвінамі называла сябе большая частка насельніцтва тэрыторыі сучаснай Беларусі. З 1324 г. Вільня стала сталіцай ВКЛ і духоўна-культурным цэнтрам дзяржавы. Менавіта ў Вільні ў 1522 г. была надрукавана «Малая падарожная кніга» Скарыны, а ў 1525 г. — «Апостал».

Пасля знікнення ВКЛ на працягу ХІХ–ХХ стст. пад уздзеяннем палітычных і рэлігійных фактараў большасць ліцвінаў-каталікоў аднесла сябе да польскай нацыянальнасці, праваслаўныя ліцвіны і частка ліцвінаў каталіцкага веравызнання паступова прызвычаіліся да новай саманазвы — беларусы.

Важнае значэнне мае той факт, што на працягу першай паловы ХХ ст. горад Вільня заставаўся найбуйнейшым грамадска-культурным цэнтрам спачатку ўсёй Беларусі (да рэвалюцыі), а потым (у складзе Польшчы) быў практычна сталіцай Заходняй Беларусі. У 1906 г. тут пачала друкавацца першая беларускамоўная газета — «Наша ніва». На працягу міжваеннага перыяду ў Вільні дзейнічала беларуская гімназія, праца якой аднавілася ў 1994 г. У Вільні жылі як карэнныя віленцы-беларусы, так і шматлікія эмігранты з БССР.

У 1923 г. у Коўна быў заснаваны Беларускі цэнтр, які пад час ягонага існавання (да 1927 г.) узначальваў Вацлаў Ластоўскі. На тэрыторыі незалежнай Літвы ў 20-я гады дзейнічала беларуская сістэма адукацыі, але з-за невялікай колькасці вучняў яна прыйшла ў заняпад. У 1932 г. у Коўна было заснавана Беларускае культурна-асветніцкае таварыства, якое налічвала амаль 1000 чалавек і мела філіі ў Троках, Вілкаміры, Бразелі і г.д. Пры БКАТ існаваў тэатр, бібліятэка, дзіцячы садок.

У лютым 1933 г. узнік Нацыянальны саюз беларусаў Літвы, які, праз некаторы час, з-за пэўных непаразуменняў, уступіў у канфлікт з Беларускім цэнтрам, які аднавіў сваю працу ў той жа час. Фактычна да 1936 года з-за арганізацыйных і фінансавых цяжкасцяў усе беларускія арганізацыі Літвы прыпынілі дзейнасць.

Пасля Вялікай Айчыннай вайны колькасць беларусаў у Літве імкліва расла. Згодна з Усесаюзным перапісам 1959 г. у Літоўскай ССР пражывала 30 тыс. беларусаў, у 1979 г. — 58 тыс., а ў 1989 г. — 63 тысячы.

Згодна з перапісам 2001 г. у Літве пражывае прыкладна 42,9 тыс. беларусаў (гэта каля 1,2 працэнта ад усяго насельніцтва краіны). Памяншэнне колькасці беларусаў выклікана, перш за ўсё, міграцыйнымі працэсамі: многія вярнуліся на радзіму продкаў. Але і па сённяшні дзень беларусы — чацвёртая па кольскасці нацыянальнасць Літвы — пасля саміх літоўцаў, палякаў і рускіх. Найбольшая ўдзельная вага беларусаў (згодна з дадзенымі 1989 г.) — у раёне Новай Вільні (10,9%), (увогуле па Вільні — 5,3%). У Ігналінскім раёне беларусы складаюць 7,5% насельніцтва, Швянцонскім — 5,5. Вільнюскім — 4,7, Тракайскім — 4,1, Шальчынінкайскім — 3,8. У гарадах Друскінінкай і Клайпедзе — адпаведна 3,8 і 2,9 працэнта жыхароў — беларусы. На паўднёвай ускраіне Варэнскага раёна кампактна размяшчаюцца вёскі з пераважна беларускім насельніцтвам.

У адрозненне ад астатніх балцкіх краін, у Літве не існуе праблемы неграмадзян. Усе, хто на момант абвяшчэння незалежнасці пражываў на тэрыторыі Літвы, атрымалі літоўскае грамадзянства. Беларусы ў Літве прадстаўлены на ўсіх паверхах сацыяльнай лесвіцы — ад сялян і рабочых да інжынераў, чыноўнікаў і дэпутатаў Сейма. Ёсць сярод іх навукоўцы, мастакі, журналісты, настаўнікі і святары.

У Вільні дзейнічае клуб «Сябрына», таварыствы беларускай культуры, беларускай мовы, беларускай школы, беларускіх мастакоў, беларусаў — былых палітвязняў і ссыльных. У гарадах Шальчынінкай і Вісагінас існуюць беларускія культурныя цэнтры. Зямляцкія абшчыны беларусаў створаны ва ўсіх гарадах Літвы, насельніцтва якіх больш за 100 тыс. — Вільні, Каўнасе, Клайпедзе, Шаўляі, Панявежысе,а таксама ў гарадах Паўднёвай і Усходняй Літвы — Швянчонісе, Пабрадзе, Тракаі. Са снежня 2004 г. працуе таварства «Надзея», якое аб'ядноўвае беларусаў Варэнскага раёна.

Апошнім часам амаль ва ўсіх рэгіёнах Літвы дзейнічаюць каля 20 беларускіх суполак, якія згуртаваліся ў Аб'яднанне беларускіх грамадскіх арганізацый Літвы. Аб'яднанне ўзначальвае Лявон Мурашка. Аб'яднанне беларускіх грамадскіх арганізацый Літвы дзейнічае даволі актыўна, ужо адбыліся два з'езды. Намаганнямі суполак па ўсёй краіне штогод ладзяцца беларускія культурныя святы (Каляды, Вялікдзень, Купалле і г.д.). Пры падтрымцы Дэпартамента Літвы па справах нацыянальных меншасцяў і эміграцыі, амбасады Беларусі і мясцовых адміністрацый праводзіцца штогод Уселітоўскае свята беларускай песні. Свята праводзіцца кожны раз па чарзе ў іншым горадзе (яны прайшлі ў Вільні, Вісагінасе, Шальчынінкаі, Друскінінкаі, Шауляі, Панявежысе). У ім прымаюць удзел самадзейныя выканаўцы з усіх суполак Літвы. Акрамя таго, у Шальчынінкаі ўсталявалася добрая традыцыя правядзення рэгіянальнага свята беларускай песні.

Пад патранатам дыяспары ў Літве працуюць Беларускі літаратурна-мастацкі музей. На Нацыянальным тэлебачанні Літвы штодзённа выходзіць 15-хвілінная беларускамоўная перадача «Віленскі сшытак». Літоўскае радыё ў дадатак трансліруе паўгадзінную перадачу «Для вас, суайчыннікі». Ёсць некаторыя змены і ў рэлігійнам жыцці літоўскіх беларусаў. Віленскі касцёл Св. Барталамея прызначаны Віленскім арцыбіскупам для набажэнстваў на беларускай мове, якія праводзіць святар Ян Шуткевіч. Праваслаўныя набажэнствы на беларускай мове ў віленскай царкве Св. Мікалая (іх ажыццяўляў айцец Васіль (Навінскі)) спынены з-за нізкай актыўнасці вернікаў.

У Вільні ўжо другое дзесяцігоддзе існуе адзіная ў замежжы сярэдняя беларуская школа імя Ф. Скарыны, дырэктарам якой з'яўляецца Галіна Сівалава. Яна ставіць мэтай аднавіць традыцыі міжваеннай Віленскай беларускай гімназіі. У 2005/2006 навучальным годзе ў ёй было 170 вучняў. Дарэчы, узровень выкладання ў школе вельмы высокі — яе вучні неаднойчы займалі першае месца на агульналітоўскім конкурсе па літоўскай мове, прызавыя месцы на некалькіх міжнародных конкурсах. Вучаніцы гімназіі Наталля Бука і Алена Базар занялі першае месца на міжнародным конкурсе маладых навукоўцаў у Галандыі ў галіне экалогіі. Дзейнічае кафедра беларусістыкі Віленскага педагагічнага універсітэта. У горадзе Вісагінасе былі створаны пачатковыя беларускія класы (зараз з-за зменаў у літоўскім заканадаўстве аб адукацыі яны часова прыпынілі працу), у Клайпедзе — нядзельныя класы, у Шальчынінкаі — факультатыў роднай мовы.

Пры дапамозе пасольства і іншых дзяржаўных устаноў Рэспублікі Беларусь штогод больш дзесяці прадстаўнікоў беларускай моладзі з Літвы паступае вучыцца на бюджэтнай аснове ў ВНУ Беларусі.

Больш за дзесяць гадоў працуе таварыства беларускай культуры «Спадчына» у Друскінінкаі. Аднаймённы дзіцячы ансамбль, які апякаюць актывісты «Спадчыны», атрымлваў дыпломы на шматлікіх літоўскіх і міжнародных конкурсах, прымаў удзел і ў «Славянскім базары» у 2001–2002 гадах. Акрамя ансамбля «Спадчына», пры ТБК існуе ансамбль «Лялечкі» — для маленькіх, плануецца стварыць творчы калектыў і з дарослых. ТБК займаецца таксама зборам гістарычных, этнаграфічных, краязнаўчых матэрыялаў.

Актыўна працуе і беларускі культурны цэнтр «Крок» пад кіраўніцтвам Алега Давідзюка ў горадзе Вісагінас, у якім пражывае 2,5 тыс. беларусаў. Фальклорны ансамбль «Світанак» створаны пры ім у 1997 г., неаднаразова прымаў удзел у міжнародных мерапрыемствах — у Латвіі, Эстоніі, Фінляндыі, Венгрыі, праводзіў дабрачынныя канцэрты ў Літве. Колькасць актывістаў цэнтра ўжо пераўзыходзіць за 50 чалавек.

У Вільні выдаецца газета «Рунь». У 2003 г. рэдакцыя газеты адкрыла кніжную серыю «Партрэты віленчукоў». У ёй друкуюцца партрэты выдатных беларускіх дзеячаў культуры і навукі, жыццё якіх было звязана з Вільняй. Ужо выйшлі ў свет зборнікі, прысвечаныя Аляксандру Каўшу, Зосьцы Верас, Аляксандру Власаву, Пятру Сяргіевічу, Янку Шутовічу, Канстанціну Галкоўскаму, Станіславу Станкевічу, Барысу Кіту.

13–14 ліпеня 2002 г. у Вільні адбылася ІІІ канферэнцыя беларусаў краін Балтыі. Зімой 2003 г. у Віленскай гімназіі імя Ф.Скарыны прайшоў «Пленэр-семінар народных промыслаў Літвы і Беларусі». Беларусы Літвы спрабуюць атрымаць ад літоўскага ўрада дапамогу ў аднаўленні дзейнасці Віленскага музея імя А.Луцкевіча.

Галоўнай праблемай, якую называюць кіраўнікі і актывісты беларускай грамады ў згаданых краінах, з'яўляецца недахоп фінансавых сродкаў для плённай працы. Органы дзяржаўнай улады краін пражывання, што курыруюць нацыянальныя меншасці, выдзяляюць беларускім суполкам вельмі абмежаваную дапамогу, а матэрыяльная падтрымка з боку Беларусі ў сувязі са спыненнем фінансавання Дзяржаўнай праграмы «Беларусы ў свеце» таксама рэзка скарацілася.

Беларусаў Літвы цікавіць не толькі ўласная культурная спадчына, але і эканоміка. Шэраг фірм-дылераў паспяхова супрацоўнічаюць з Беларуссю, нядаўна заснавана нават Літоўска-беларуская асацыяцыя прадпрымальнікаў. Камітэт па справах рэлігій і нацыянальнасцяў Рэспублікі Беларусь дзеля падтрымкі беларускіх суполак у раёнах сталага пражывання беларусаў прапанаваў мясцовым беларускім уладам пры наладжванні ўзаемаадносін з памежнымі літоўскімі рэгіёнамі як мага больш супрацоўнічаць з арганізацыямі беларусаў замежжа. У гэтым выпадку нашы суайчыннікі атрымліваюць магчымасць стаць прадстаўнікамі беларускіх прадпрыемстваў і нават асобных рэгіёнаў у Літве.

Трэба адзначыць, што паміж беларусамі Балтыі існуць сталыя стасункі, і неаднаразова таварыствы трох краін праводзілі сумесныя акцыі. У прыватнасці, існуе сталы праект — Аб'яднанне мастакоў-беларусаў Балтыі «Маю гонар», заснаванае ў 1991 г. Офіс яго знаходзіцца ў Рызе, старшыня — Вячка Целеш. Агульныя выставы беларускіх мастакоў адбываліся ва ўсіх трох краінах, а таксама ў Беларусі.