Прававое і палітычнае становішча. Па афіцыйных дадзеных, найбольшая колькасць беларусаў зараз пражывае ў Расійскай Федэрацыі — 810 тыс. чалавек. А згодна з падлікамі старшыні Маскоўскага клуба беларусаў А. Кандыбы, у Расіі пражывае больш двух мільёнаў чалавек, якіх можна аднесці да беларускай дыяспары. У апошні час назіраецца змяншэнне колькасці беларусаў, старэйшае пакаленне фізічна вымірае, а іх дзеці і ўнукі асімілююцца.

Сярод іншых нацыянальных меншасцей беларуская дыяспара ў Расіі ў колькасных адносінах займае пятае месца. Аднак межы беларускай дыяспары, як мы ўжо зазначалі, значна шырэйшыя, чым колькасць этнічных беларусаў. Тым больш, што і сёння назіраецца даволі масавая працоўная міграцыя беларусаў у Маскву, на аб'екты нафта- і газаздабычы Расіі. Большая частка з іх вяртаецца дамоў з заробленымі грашыма, а частка застаецца надоўга.

У 34 суб'ектах Расійскай Федэрацыі дзейнічае 51 арганізацыя, якая прадстаўляе інтарэсы беларускай дыяспары. Асобную падтрымку дзейнасці грамадскіх арганізацый у Расіі аказваюць улады Рэспублікі Комі, Рэспублікі Башкатарстан, адміністрацыі Калінінскай, Новасібірскай і Кемераўскай абласцей, гарадоў Масквы, Санкт-Пецярбурга, Сургута, Самары, Яраслаўля і іншых.

Сёння можна дэклараваць прынцыпова новы падыход да беларускай дыяспары як да складанейшага дэмаграфічнага, інтэлектуальнага і сацыякультурнага рэсурсу Беларусі, здольнаму стаць сур'ёзным фактарам правядзення беларускай знешняй палітыкі, развіцця эканамічных сувязяў з краінамі пастсавецкай прасторы, рашэння ўнутраных праблем Рэспублікі коштам патэнцыялу дыяспары.

Пастаянны маніторынг працэсаў, якія адбываюцца ў асяродку сацыяльна не абароненых слаёў беларускай дыяспары і імкненне да стварэння эфектыўнай сістэмы абароны правоў нашых суайчыннікаў — несумненна, задача дзяржаўнага значэння, бо пытанне самога выжывання дыяспары, асабліва ў першай палове 1990-х гадоў, было вельмі актуальным.

Асноўнымі напрамкамі працы дзяржаўных устаноў Рэспублікі Беларусь і грамадскіх арганізацый самой дыяспары заставаліся справы захавання і развіцця беларускай мовы, культуры і адукацыі, аказання юрыдычнай, матэрыяльнай, фінансавай і іншай падтрымкі, стымулявання развіцця ўзаемавыгадных адносін з гаспадарчымі суб'ектамі, якія ўдзельнічаюць у праграмах падтрымкі беларускамоўнага насельніцтва за мяжой, аказання дапамогі ў працаўладкаванні нашых замежных суайчыннікаў.

Не меншае значэнне мае праца з іншай катэгорыяй дыяспары — яе адаптаванымі слаямі, што дазваляе выявіць і рэалізаваць патэнцыял дыяспары. Існуе шэраг крытэрыяў, якія дазваляюць вызначыць рэальны патэнцыял дыяспары: колькасныя характарыстыкі, узровень кансалідацыі, характар займаемай сацыяльна-эканамічнай нішы, фінансавы і грамадска-палітычны патэнцыял.

Структурызацыя «беларускага свету» прадугледжвае не столькі кансалідацыю дыяспаральных арганізацый на ўзроўні гарадоў і рэгіёнаў, колькі стратавы падыход, падразумяваючы, у тым ліку, кансалідацыю дзелавых колаў беларускай дыяспары. Большасць суайчыннікаў у Расіі (як і ў іншых краінах СНД) падкрэсліваюць значэнне аказання фінансавай і эканамічнай падтрымкі грамадскім, культурным аб'яднанням дыяспары.

Праблема грамадзянства, якая востра стаяла яшчэ ў сярэдзіне 1990-х, паступова стабілізавалася. Асноўная частка беларускай дыяспары ўжо вызначылася са сваім грамадзянствам, і абсалютная большасць, у сярэднім не менш 90 %, мае грамадзянства РФ.

Прававая база захавання і развіцця этнакультурнай тоеснасці беларускім насельніцтвам Расiйскай Федэрацыi ў цэлым адпавядае міжнародным нормам. Аднак эксперты канстатуюць пэўны разрыў паміж дэкларатыўна замацаванымі нормамі і рэальнай практыкай, абцяжаранай складанасцямі пераходнага перыяду, які перажываюць новыя незалежныя дзяржавы.

Сацыяльна-эканамічнае становішча. Па свайму сацыяльна-прафесійнаму складу беларусы ў асноўным з'яўляюцца спецыялістамі як у вытворчай, так і невытворчай сферах, кваліфікаванымі рабочымі, а таксама пенсіянерамі. Найбольшая колькасць беларускамоўных дасягнула пасаднага поспеху ў Расіі. У базе дадзеных аб беларускай дыяспары, якую пачаў ствараць творчы калектыў ФМА БДУ, назапашваюцца прозвішчы супрацоўнікаў цэнтральных і рэгіянальных органаў кіравання Расіі (напрыклад, Аркадзь Вольскі, Анатоль Чубайс, Георгій Шпак і інш.), навукоўцаў, прадпрымальнікаў і г.д.

Разгляд незадавальнення ўмовамі жыцця ва ўзроставым кантэксце паказвае, што найбольшыя праблемы назіраюцца сярод самых старэйшых узроставых груп (старэй 55 год), дзе 35,5 % не задаволены сваёй работай, і ў самай малодшай групе, дзе гэта лічба складае 27,6 %. Няўпэўненасць і апатыя вельмі цесна карэлююць з адукацыйным узроўнем. Чым вышэй узровень адукацыі, тым вышэй і задаволенасць работай і жыццём увогуле.

Дабрабыт беларускамоўных грамадзян таксама выглядае дастаткова стракатым. У Расіі, як і ў большасці краін СНД, значная частка грамадства — да 60–70 % — адчувае істотныя матэрыяльныя цяжкасці.

Усюды праяўляюцца натуральныя тэндэнцыі зніжэння ўзроўню матэрыяльнага дабрабыту па меры павелічэння веку людзей. Зрэшты, падобная карціна характэрна для ўсіх краін, якія знаходзяцца ў стане эканамічнага росту, дзе пакаленневыя розніцы носяць даволі істотны характар, і сярод старэйшых пакаленняў даволі многа тых, хто яшчэ не прыстасаваўся і ніколі не зможа прыстасавацца да зменаў, якія адбываюцца ў сацыяльна-эканамічнай сферы пры пераходзе да рынку.

Аднак можна канстатаваць, што ў большасці абследаваных краін працэс адаптацыі насельніцтва адбываецца калі і не сінхронна, то ў значнай ступені паралельна. У Расіі апошнія 4–5 год назіраецца пэўны эканамічны рост. Адпаведна, расце колькасць працоўных месцаў і паляпшаецца сацыяльнае самаадчуванне насельніцтва, у тым ліку і мігрантаў з Беларусі.

Цесна звязана з матэрыяльным узроўнем дабрабыту і сацыяльнае самаадчуванне грамадзян. Можна прадбачыць, што ўзровень жыцця беларусаў таксама, як і іх сацыяльнае самаадчуванне, наўпрост залежыць не толькі ад адносін да іх, але і ад агульнай сацыяльна-эканамічнай сітуацыі ў краіне пражывання.

Іншым важным паказчыкам сацыяльнага самаадчування з'яўляецца самаацэнка свайго сацыяльнага статусу, становішча ў грамадстве. Натуральна, што становішча ў грамадстве моцна карэлюе з узростам і ўзроўнем адукацыі.

Большасць рэспандэнтаў, калі параўноўваюць сённяшнія часы з часамі СССР, то адчуваюць пачуццё настальгіі. Гэта пачуццё складаецца з двух асноўных кампанентаў — цвярозай ацэнкі сучаснага матэрыяльнага стану і самаадчування сябе як нацыянальнай меншасці, чаго не было ў СССР.

Парадокс сітуацыі заключаецца ў тым, што насельніцтва звычайна ацэньвае свой матэрыяльны стан больш стрымана, чым яго малююць аб'ектыўныя статыстычныя дадзеныя. Хаця фармальна даходы многіх людзей, асабліва ў краінах з адносным дабрабытам, істотна ўзраслі з часоў Савецкага Саюза, адначасова вырасла і пачуццё няўпэўненасці ва ўласнай будучыні.

Блок пытанняў, звязаных з сацыяльным самаадчуваннем і ацэнкай беларусамі свайго сацыяльна-эканамічнага становішча, здавалася б, дазваляе зрабіць выснову, што цяжкія часы для іх мінулі, адбылася значная адаптацыя. Сапраўды, сацыяльнае становішча беларусаў карэлюе з агульным станам эканомікі краіны пражывання, яны займаюць сацыяльнае становішча не ніжэй сярэдняга, дзякуючы высокай кваліфікацыі займаюць нядрэнныя пазіцыі ў сферы прыватнага бізнесу і найму. З пункту гледжання валодання тытульнай мовай і ведання мясцовай культуры, асабліва ў Расіі, беларуская дыяспара не мае асаблівых праблем. У беларусаў у параўнанні з мігрантамі з іншых краін складваюцца найбольш спрыяльныя адносіны з прадстаўнікамі тытульнай нацыі ў Расіі.

Грамадскія аб'яднанні. У Расіі сярод краін СНД найбольш актыўна функцыянуюць грамадскія аб'яднанні. У прыватнасці, асабліва значную ролю адыгрывае Федэральная нацыянальна-культурная аўтаномія «Беларусы Расіі» (ФНКА «Беларусы Расіі»). ФНКА з 1999 г. стварыла 14 рэгіянальных аўтаномій, якія аб'ядноўваюць больш пяцідзесяці грамадскіх арганізацый у найбольш развітых рэгіёнах Расіі.

У 2005 г. завершана стварэнне культурна-нацыянальных аўтаномій беларусаў Маскоўскай вобласці, Архангельска, Самары, Томска, беларускіх грамадскіх аб'яднанняў у Кастраме, Цверы. Ва Уладзівастоку, Петрапаўлаўску-Камчацкім, Благавешчанску і на Сахаліне плануецца стварыць арганізацыі дзелавога супрацоўніцтва з Беларуссю.

Прадстаўнікі аўтаноміі аказваюць усялякае садзейнічанне прасоўванню беларускай прадукцыі на расійскі рынак, усталяванню ўзаемавыгадных дзелавых кантактаў, арганізацыі сумесных культурных акцый.

Федэральная нацыянальна-культурная аўтаномія «Беларусы Расіі» з'яўляецца формай нацыянальна-культурнага самавызначэння і ўяўляе сабой грамадскае аб'яднанне грамадзян Расійскай Федэрацыі — беларусаў, якія адносяць сябе да дадзенай лучнасці, на падставе іх добраахвотнай самаарганізацыі. Аўтаномія самастойна вырашае справы захавання тоеснасці, развіцця беларускай мовы, адукацыі, нацыянальнай культуры. Аўтаномія, паводле яе Статута, намерваецца:

– ствараць установы беларускай культуры, у т.л.: музеі, бібліятэкі, клубы і забяспечваць іх функцыянаванне;

– арганізоўваць творчыя саюзы, калектывы прафесійнага і самадзейнага мастацтва, гурткі па вывучэнню культурнай спадчыны;

– праводзіць масавыя мерапрыемствы ў галіне беларускай культуры: фестывалі, конкурсы, агляды, выстаўкі, мемарыяльныя вечарыны і інш.;

– садзейнічаць арганізацыі беларускага краязнаўстава, ахове помнікаў беларускай гісторыі і культуры, падрыхтоўцы педагагічных кадраў;

– садзейнічаць забеспячэнню дзейнасці Аўтаноміі навукова-метадычнай, вучэбнай, мастацкай літаратурай, сродкамі навучання на беларускай мове;

– выдаваць адукацыйную, гістарычную, мастацкую, музычную, фальклорную, этнаграфічную літаратуру;

– усталёўваць і падтрымліваць гуманітарныя кантакты з грамадзянамі і грамадскімі арганізацыямі замежных дзяржаў, удзельнічаюць праз сваіх паўнамоцных прадстаўнікоў у дзейнасці міжнародных няўрадавых арганізацый.

У апошнія гады актывізаваў сваю дзейнасць Маскоўскі клуб беларусаў (МБК). З 1998 па 2005 гады ў розных федэральных цэнтрах РФ створана 47 аналагічных клубаў, якія аб'ядналі нашых суайчыннікаў. Клубная форма кантактаў падтрымана і ў 8 іншых краінах свету.

Галоўная дзейнасць Маскоўскага клуба засяроджана на прапагандзе гісторыі, мовы, культуры, пісьменнасці, традыцый, духоўным адраджэнні Беларусі, сацыяльнай і прававой падтрымцы. Арганізуюцца і праводзяцца сустрэчы з кіраўніцтвам гарадоў, абласцей Рэспублікі Беларусь, умацоўваюцца дзелавыя і творчыя сувязі паміж членамі клуба, суайчыннікамі, сябрамі і гасцямі.

Па ініцыятыве Маскоўскага клуба створана міжнародная арганізацыя Сусветны беларускі нацыянальны кангрэс «Сябры» (СБНК «Сябры»). Пры МБК заснаваны гандлёвы дом, газета «Сябры», юрыдычны цэнтр. МБК з'яўляецца калектыўным членам Саюзнай грамадскай палаты. Дзякуючы членам клуба В.З. Спірыну і В.Ю Халопаву у 2002 г. у Маскве зарэгістраваны філіял Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта.

Пасля Масквы пэўную актыўнасць беларускіх суполак можна назіраць у Санкт-Пецярбургу, Калінінградзе, Іркуцку, шэрагу іншых гарадоў і рэгіёнаў Расійскай Федэрацыі.

З даўніх часоў засяляўся беларусамі Санкт-Пецярбург. Ёсць тут вуліцы Беларуская, Бабруйская, Гомельская, Брэсцкі бульвар, Віцебскі праспект, Гродзенскі, Пінскі завулкі. Санкт-Пецярбург, як духоўны цэнтр, сфарміраваў К.Каліноўскага, Я. Купалу, братоў Луцкевічаў, В. Ігнатоўскага. Адсюль у пачатку ХХ ст. прыйшла на Беларусь новая беларуская кніга з выдавецтва «Загляне сонца і ў наша ваконца».

У 1990 г. тут было створана Беларускае грамадска-культурнае таварыства, якое ўзначаліў гісторык Валянцін Грыцкевіч. Таварыства вядзе актыўную работу па адраджэнню «беларушчыны», выдае газету «Родзічы». Па яго ініцыятыве ў Санкт-Пецярбургу ўвекавечана памяць беларусаў — ахвяр рэпрэсій, устаноўлены помнік на Левашоўскіх могілках.

Побач з Федэральнай нацыянальна-культурнай аўтаноміяй у Расіі існуе шэраг беларускіх суполак, якія па палітычных прычынах не ўваходзяць у склад аўтаноміі. У 1999 г. яны ўтварылі Міжрэгіянальнае аб'яднанне беларусаў Расіі. Асноўныя накірункі дзейнасці — вывучэнне беларускай мовы, гісторыі Беларусі, сумеснае святкаванне нацыянальных і рэлігійных святаў.

Адна з галоўных праблем дыяспары — недахоп інфармацыі як з Беларусі, так і з рэгіянальных арганізацый і суполак дыяспары. Каб задаволіць запатрабаванні ў актуальнай інфармацыі беларуская амбасада ў Маскве пачала выдаваць свой бюлетэнь «Белорусы России», а Федэральная нацыянальна-культурная аўтаномія наладзіла выпуск штотыднёвай газеты з аналагічнай назвай. Апрача ўжо згаданых маскоўскай газеты «Сябры» і пецярбургскай «Родзічы», выдаюцца бюлетэнь-газета Іркуцкага таварыства беларускай культуры імя Я. Чэрскага «Маланка», газета Новасібірскай гарадской арганізацыі «Мая Радзіма», літаратурна-этнаграфічны альманах беларусаў Дона «Мы — славяне». Шмат выданняў выходзіць неафіцыйна і нерэгулярна, але яны таксама выконваюць сваю ролю «калектыўнага прапагандыста і калектыўнага арганізатара». Так, беларусам Краснаярска вядома газета «Калі ласка», у Томску чытаюць «Белыя Росы».

У 2004 г. у сувязі з правядзеннем Года культуры Беларусі ў Расіі адбыліся канферэнцыі, фестывалі, якія былі ініцыяваны самімі беларускімі аб'яднаннямі. Прадстаўнікі беларускай дыяспары аказваюць непасрэдную фінансавую дапамогу ў многіх праектах. Напрыклад, на сродкі М. Грыба ў 2005 г. быў створаны помнік Францыску Скарыне ў Калінінградзе, І. Панасюк і яго калегі з Новасібірска пабудавалі храм Ефрасінні Полацкай.

Аб'ектыўнай цяжкасцю культурна-асветніцкай і адукацыйнай дзейнасці беларускай супольнасці ў Расійскай Федэрацыі з'яўляюцца вялікія адлегласці паміж месцамі больш-менш кампактнага пражывання. Гэта вымушае ладзіць грамадскае жыццё ў асобных, часамі — невялікіх па колькасці грамадах. Адначасова суполкі і асобныя дзеячы дыяспары выказваюць вельмі многа сваіх прапаноў у адрас улад Беларусі. Прывядзем толькі некалькі прыкладаў. Так, Маскоўскі клуб беларусаў прапануе, між іншым:

– стварыць турыстычную кампанію «Сябры», Міжнародны дабрачынны фонд «Сябры», міжрэгіянальную грамадскую арганізацыю ўдзельнікаў наступстваў ліквідацыі аварыі на ЧАЭС,

– адкрыць у Маскве беларускі культурны цэнтр «Беларусь», а пад Масквой — комплекс «Беларускі нацыянальны культурна-гістарычны падворак»,

– зацвердзіць Дзень яднання беларусаў свету — Дзень Радзімы,

– падрыхтаваць канцэпцыю стварэння «Сусветнага беларускага нацыянальнага Кангрэса».

Найбольш часта сустракаюцца наступныя прапановы: стварыць Інстытут беларускай дыяспары, арганізаваць забеспячэнне літаратурай, аудыё- і відэаматэрыяламі бібліятэк і школ, арганізоўваць выступленні беларускіх артыстаў, пісьменнікаў, дзяржаўных дзеячаў.