Пісьменнік-франтавік Васіль Быкаў уславіў Беларусь на ўвесь свет. Але ўжо даўно туляецца па Еўропе. Спачатку была Фінляндыя, потым Нямеччына, зараз Чэхія. Ён не эмігрант, захоўвае беларускае грамадзянства, але жыць у цяперашнім Менску яму невмоготу. Ён сустрэўся з нашым карэспандэнтам у Празе, напярэдадні двух падзей, якія прыйшліся на адзін дзень, 2 лютага: юбілею Сталінградскай бітвы і завяршэнні прэзідэнцкіх паўнамоцтваў Вацлава Гавела.
— Васіль Уладзіміравіч, шматлікія расейцы старэйшага пакалення марылі аб падарунку да хвалебнага юбілею: аб вяртанні Валгаграду імя Сталіна. Тым больш, што савецкі гімн да іх вярнуўся, чырвоны сцяг і залатая зорка ў расійскага войска ўжо ёсць. Калісьці ваш раман "Знак бяды" стаў знакам перабудовы. Што, перабудова скончылася, вяртаюцца "знакі бяды"?
— Вяртаецца штосьці большае, чым гэтыя камуністычныя знакі і знакі. У Беларусь ужо вярнулася сапраўдная савецкая ўлада. А у Расію вяртаецца імперская ідэя (Быкаў гаворыць з націскам на першым складзе: "імперская"). Вось гэта і ёсць сапраўдны знак бяды, які не жадае пакінуць бедную Расію ў супакою. У пажыўным булёне гэтай ідэі "варацца" мары аб Сталінградзе, аб чырвоным сцягу, аб помніку Дзяржынскаму, аб інтэграцыі з Беларуссю, а далей — аб далучэнні Ўкраіны і аб аднаўленні Савецкага Саюза...
— Ды не будзе ніякага Савецкага Саюза...
— Гэта праўда, аднавіць яго не атрымаецца, — але не таму, што гэтага не жадаюць, а таму што час імперый сыйшло.
— А як жа Амерыка?
— Яна ўмешваецца ў чужыя канфлікты дзеля своеасабліва зразуметага сусветнага парадку. Галоўнае для яе зараз — не нафта, а вялікі падбухторшчык сусветнага спакою Саддам Хусейн. Які дагэтуль з'яўляецца сябрам Расіі. Вось як. Дагэтуль. І з цяперашнім беларускім рэжымам у вас выдатныя адносіны.
— Ці наўрад мы з вамі па-рознаму ставімся да спадара Хусейну або таварышу Лукашэнка. Але, пакладучы руку на сэрца, хіба яны ўзурпатары ўлады? Хіба народ — іракскі, беларускі — у масе сваёй не падтрымлівае іх шчыра? Каго падтрымлівае беларускі народ, з тым і прыходзіцца мець справу.
— Пэўна, падтрымка ёсць. Як ёсць яна ў палкоўніка Каддафи або ў Фідэля Кастро. Што дакранаецца Лукашэнка, то яго першаснае абранне несумнеўна. То былі чыстыя выбары. Іншая справа, што на выбары ходзіць каля паловы выбарнікаў, яшчэ ледзь больш паловы галасуе "за" — вось вам 25 адсоткаў рэальнай падтрымкі.
— Але беларускі прэзідэнт і зараз мае апору ў масе...
— Так, яго шчыра падтрымліваюць сяляне-пенсіянеры. Яны бо ніколі так добра не жылі. Грошы, паперкі з "зайчыкамі", друкуюцца спраўна. На працу хадзіць не трэба — калектыўная гаспадарка павалілася; пенсію плацяць своечасова, хлеб і гарэлку завозяць у краму раз-два ў тыдзень, а бульбачка, малако, гародніна і кабанчик свае. Ды яшчэ ў дзень пенсіі беспрацоўныя дзіцяці з горада прыязджаюць за гэтымі "зайчыкамі". Бабкі моляць Бога, каб Аляксандр Рыгоравіч правіл даўжэй.
— А па-другое, беларуская апазіцыя не змагла высунуць лідэра, які хоць бы гэтыя самыя 25 адсоткаў сабраў...
— На выбары 1994 года і Шушкевіч, і Пазняк ішлі з выдатнымі ідэямі. Гэта былі ідэі адраджэння Беларусі. А Лукашэнка гаварыў проста. Як Ленін у 17-м году. Запусцім прамысловасць, пасадзім злодзеяў. Электарату патрэбныя не ідэі. Яму патрэбныя батарэі. Такая палітычная культура народа.
— Мы з вамі — у Празе. У XIX стагоддзі чэшскія гуманітарыі высілкам інтэлектуальнай волі сфармавалі нацыянальную ідэю, падцягнулі чэшскую мову да агульнаеўрапейскага ўзроўня. І — дастукаліся да гэтага самога народа...
— Ды перабілі беларускую інтэлігенцыю, асабліва ў сталінскія гады пастараліся. Але спачатку, падчас калектывізацыі, знішчылі апору нацыянальнай культуры, тых, без каго ніякія інтэлігенты нічога зрабіць не змогуць, — колер беларускага сялянства. Горад беларускі, ён традыцыйна быў або польска-, або рускамоўным. А генератарам нацыянальнай культуры была вёска. Не на каго беларускай эліце абапірацца ў "тоўшчы" народнай...
— А далей што?
— Быць песімістам прыстойнаму чалавеку амаль непрыстойна. Але што рабіць — я песіміст. Не бачу нічога светлага для Беларусі ў будучыні. Вось Шушкевіч, якога я вельмі паважаю, думае, што калі Расія анэксуе Беларусь, то на вельмі кароткі час. А я ўпэўнены, што калі мы страцім у найблізкія гады незалежнасць, то назаўжды знікнем як дзяржава з карты свету. Ці наўрад яшчэ калі-небудзь прадставіцца такі ўнікальны выпадак, які выпаў на нашу дзель пасля Белавежскай пушчы ў 91-м. Тады ўмяшаліся нейкія сілы, чароўныя або д'ябальскія, не ведаю...
— А зараз якія ўмешваюцца?
— А зараз ідзе свядомы разгром нацыянальнай культуры. Расчыстка. Дзеля будучай інтэграцыі. Разагнаны Саюз пісьменнікаў, заменена кіраўніцтва часопісаў, змушаныя з'ехаць з Беларусі Святлана Алексиевич, былы кіраўнік Саюза пісьменнікаў Некляев, беларуская мова, і без таго пераўтвораны ў сумесь, у "трасянку", улады канчаткова перасталі падтрымліваць — і прама сказалі, што ён нам не патрэбен. Свята месца пуста не бывае — роля нацыянальнай культуры ўладна перадаецца правінцыйнаму варыянту масскульта, усім гэтым "Славянскім кірмашам"...
— Але бо народу падабаецца?
— Народу — падабаецца.
"Ёсць розныя выгляды изгнанничества"
— Вялікую частку жыцця вы зараз змушаныя праводзіць за мяжой. На чужыне. Калі бы ў разгар перабудовы, на хвалі поспеху, дэмакратычнай акрыленасці вам сказалі бы, што справа скончыцца гэтым, новым дысідэнцтвам, — паверылі бы?
— Я быў гатовы. Наогул ніколі нічога добрага не чакаў ні ад якіх рэжымаў. У маім жыцці быў караценькі перыяд, звязаны з Гарбачовым, калі мне далечы ўздыхнуць вольна. Друкавалі, прэміі давалі — нават Ленінскую, як раз за "Знак бяды". А да гэтага? І пасля? Што гаварыць. Быў у мяне добры сябар, Алесь Адамовіч, ён палітыкай больш мяне займаўся. І усяляў у мяне надзею. Але ён жа сказаў неяк: калі перабудова не атрымаецца, наша грамадства будзе адкінута значна далей, чым знаходзілася да яе. Трэба сказаць, тады я не паверыў. Але вось Адамовіч памёр, а ўсё адбылося, як ён сказаў.
— На радзіме-то бываеце?
— Рэдка.
— Калі ў апошні раз?
— Мінулай увесну. Я звычайна еду ў Маскву, а адтуль, каб не вельмі свяціцца на мяжы, у Менск. Але гэта наіўна. Усё роўна ўсё вядома становіцца ўладам у той жа вечар.
— А кім вы сябе тут адчуваеце? Які ваш унутраны, па самаадчуванні, статут?
— Ёсць шмат выглядаў изгнанничества. Калі я прыехаў у Прагу, Алег Асяцінскі ў "Вестках" напісаў, што я прасіў і атрымаў у Чэхіі палітычнае сховішча. Гэтая заява мяне напалохала. У Менску спяць і бачаць, каб я стаў невяртальнікам. Не дачакаюцца. Гэта мая, калі жадаеце, палітычная пазіцыя — не жадаю нідзе прасіць сховішчы. Я адчуваю сябе тут чалавекам, які з'ехаў, але спадзяецца вярнуцца.
— Надзея рэальная?
— Была ў мяне ўжо спроба — пасля Фінляндыі. Я прыехаў у Менск. І у той жа вечар атрымаў магутны інфармацыйны ўдар. Па тэлебачанні, у газетах тлумачылі, што я літаратурны паліцай, здраднік свайго народа, вораг Расіі, які патрабуе звароту Беларусі шматлікіх расійскіх абласцей — Разанскай, Смаленскай, а яшчэ ад Літвы — Вільнюса, а яшчэ ад Польшчы — Беластоцкага боку...
— Ды вы імперыяліст...
— Хоць у мяне не было і быць не магло нават кулуарных выказванняў на гэты рахунак... Да атакі падлучыліся мае калегі-літаратары. У тым ліку з Расіі. Напрыклад, Валянцін Распуцін. З ім мы калісьці мелі зносіны, а зараз ён коммунопатриот... Мае франтавыя сябры, аднапалчане, пяць чалавек, надрукавалі ў газеце нататку "З Быкавым у выведку больш не пайдзем". Заставалася толькі чакаць усенароднай просьбы да прэзідэнта пасадзіць Быкава. І тады мае нямецкія сябры прапанавалі тэрмінова з'ехаць у Нямеччыну. Так што ў Менску я пражыў тады ўсяго дзве тыдня...
— І больш не паўторыце спробу?
— Ведаеце, я — як стары габрэй: загадваю толькі да суботы. А калі парушаю ўласнае правіла і ўсёткі загадваю, усё ляціць у тартарары. Я жадаю перазімаваць у Празе, а там паглядзім. Ды Божа ж ты мый, аб чым можна судзіць наперад? Я стары чалавек, мне 79-й год, у доўгажыхары я не мячу, здароўе няважнае, амаль усе сябры сыйшлі. Адзінае жаданне — памерці ва ўласнай хаце, у сваёй пасцелі. Але пакуль такая перспектыва не праглядаецца.
— А з кім маеце зносіны з заходніх інтэлектуалаў?
— Круг зносін вузкі. Вельмі вузкі. Для мяне гэта было вялізным расчараваннем. Я зразумеў: то, аб чым калісьці гаварылі дысідэнты і чаму я слаба верыў, — горкая праўда. Мы, іншадумцы з Усходу, уяўляем цікавасць для заходніх інтэлектуалаў-дэмакратаў толькі датуль, пакуль заселены там. Як толькі мы звальваемся ім на галаву, яны губляюць да нас усякая цікавасць.
— Ствараецца ўражанне, што вы зусім самотныя.
— Так. Але я абвык да адзіноты. Па прыродзе сваёй я індывідуаліст. І пісьменніцтва да таго ж падштурхоўвае: прафесія патрабуе отъединенности. Ды і то сказаць: у такія-то гады я працягваю працаваць. Напісаў дзве аповесці. Хоць штораз абяцаю сам сабе: усё, хопіць, больш не буду пісаць. Бессэнсоўны занятак. Грошай не дае. Добра хоць друкуюць.
— У Беларусі?
— Ну, вось з Менска ўчора тэлефанавалі, сказалі, што маленькая кніжка хутка выходзіць. Але ў асноўным друкуюся ў Расіі.
Гэта і вас чакае
— Жадаем мы таго або няма, Васіль Уладзіміравіч, але працэс аб'яднання Расіі і Беларусі...
— Паглынанні.
— ... хутчэй за ўсё неостановим. І ёсць падставы меркаваць, што завершыцца ён да сярэдзіны другога пуцінскага тэрміна. Але аб'яднанне...
— Паглынанне.
— ... справа ўзаемнае. Не толькі Расія далучыць Беларусь, але і Беларусь увальецца ў Расію. Што прыўнясе яна ў расійскае жыццё? Першым чынам, палітычную.
— Я даўно ўжо назіраю, са другой паловы 90-х, што Беларусь у шматлікіх адносінах з'яўляецца палітычнай лабараторыяй Расіі. Некаторыя вашы будучыя распачынанні абкочваюцца ў Менску. Асабліва атрымалі поспех у гэтым камуністы. Па вялікім рахунку, у выпадку інтэграцыі Расія атрымае магутную ін'екцыю — антыдэмакратычную, дыктатарскую, кагэбистскую. Вам, са ўсімі вашымі складанасцямі і супярэчнасцямі, прапануюць чысты, дыстыляваны прадукт. Нават КДБ у Беларусі ніколі не пераназывалася. Так, уласна, ін'екцыя гэтая ўжо паступае. Да ўсякай інтэграцыі. І спецслужбы супрацоўнічаюць, і Дума ваша не вылазіць з Менска, і адміністрацыі двух прэзідэнтаў даўно ўжо перапляліся.
— Ды прэзідэнты адзін аднаго трываць не могуць і ўжо не ў стане хаваць гэта ад публікі.
— Нічога, стерпится-слюбится. Кіраўніцтва Беларусі ў сваё час прапаноўвала судзіць Ельцына за развал Саюза. Сяброўству палітычнай гэта не памяшала.
— Хутчэй ужо Пуцін задушыць Лукашэнка ў сваіх абдымках...
— Не задушыць. Няма чаго.
— А эканоміка Беларусі — яна пасля гэтага не ўстане на ногі?
— Я чалавек культуры, мне ў канцы канцоў напляваць на эканоміку, якая ў імперскіх умовах ніколі не развіваецца. Ніколі. Але мне шкада культуры. І расійскай. І беларускай, маёй культуры. І мне шкада еўрапейскай культуры, старэнькай, лядашчай, але ўсёткі добрай культуры, якая не вытрымае націску глабалізацыі. І здасца на літасць масскульта.
xxx
Быкаў развітваецца. Перад самым яго сыходам ізноў успамінаем аб тым, што завяршаецца эпоха Гавела. Быкаў цяжка ўздыхае. У гэтым уздыху — і шкадаванне аб тым, што рамантычны час "аксамітавай" рэвалюцыі завяршаецца. І дзель зайздрасці да чэхаў, якія знайшлі буйнага лідэра для сваёй маленькай краіны. Не дапусцілі звароту мінулага. І здолелі ўпісацца ў новы паварот еўрапейскай гісторыі ў якасці самастойнай дзяржаўнай "адзінкі".
